QĐND - Những năm cuối thập niên 70, đầu thập niên 80 của thế kỷ trước, tôi công tác tại Mặt trận 379 thuộc Binh đoàn 678 Quân tình nguyện Việt Nam tại nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào.

Nhiệm vụ của Mặt trận 379 chúng tôi hồi đó là phối hợp với các lực lượng vũ trang của bạn tác chiến trên hướng Bắc Lào gồm các tỉnh Phông-xa-lỳ, U-đôm-xay, Luông Nậm-thà và Bo-kẹo, bảo vệ biên giới phía bắc nước bạn, ngăn chặn sự xâm nhập của phản động lưu vong Lào và tiêu diệt các toán phỉ nội địa, giúp bạn củng cố chính quyền cách mạng, ổn định đời sống nhân dân và xây dựng lực lượng vũ trang.

Đầu năm 1985, đang là Đại đội trưởng Đại đội tên lửa phòng không, sau một lớp bồi dưỡng nghiệp vụ ngắn hạn tại “Trường Cây xoan” (cơ sở tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ của Cục Điều tra hình sự Bộ Quốc phòng đặt tại làng Cót, Hà Nội), tôi được giao nhiệm vụ Trợ lý Điều tra hình sự của Mặt trận 379 do đồng chí Trần Như Đắc làm Trưởng ban (sau đó đồng chí Đắc được bổ nhiệm làm Viện trưởng Viện Kiểm sát quân sự Mặt trận).

Ban Điều tra hình sự và Viện Kiểm sát quân sự Mặt trận, tuy hai cơ quan nhưng cùng ở một nhà, ăn cơm một mâm, cùng nhau giải quyết các vụ án hình sự. Thật khó phân biệt rạch ròi việc nào của cơ quan điều tra, việc nào là của Viện kiểm sát. Một điều thú vị là tất cả đều được cán bộ, chiến sĩ đơn vị gọi với cái tên vừa quen thuộc vừa kính nể là “Quân pháp mặt trận”.

Trong cơ quan chúng tôi ngoài đồng chí Công và đồng chí Hùng được đào tạo cơ bản, còn lại đều là sĩ quan các đơn vị chiến đấu, qua các lớp tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ ngắn hạn mà trở thành cán bộ điều tra, cán bộ kiểm sát. Chúng tôi đã kết hợp hài hòa giữa kiến thức pháp luật của người được đào tạo cơ bản với kinh nghiệm vốn sống của người được nhiều năm lăn lộn với bộ đội, nên hầu hết các vụ án dù phức tạp, nghiêm trọng đến mấy cũng đều được giải quyết gọn.

Viện trưởng Viện Kiểm sát quân sự Mặt trận Trần Như Đắc (người ngồi đeo cà vạt) và tác giả (người đứng hàng sau, thứ hai, từ trái sang). Ảnh do tác giả cung cấp.

Do hoạt động có hiệu quả, giải quyết được nhiều vụ án, vụ việc quan trọng, đồng chí Thiếu tướng Nguyễn Ân, Tư lệnh Mặt trận quyết định cấp cho “Quân pháp” một chiếc mô tô ba bánh... hỏng. Thật phấn khởi không gì bằng bởi vì trước đó mỗi khi đi giải quyết án ở các đơn vị cách xa hàng trăm cây số, chúng tôi phải chờ ô tô mặt trận để xin đi ghé, nếu không phải đi xe đạp, đi bộ. Trong vòng một tháng, nhờ sự giúp đỡ của các đồng chí thợ sửa chữa xe pháo, chiếc xe ba bánh đã hoạt động được. Ghi nhớ sự kiện này, đồng chí Đắc, vốn người Hà Nội hay văn chương đã ứng tác thành thơ: “Từ ngày có Xít-đờ-ca /Cán bộ Quân pháp oai ra mấy lần”. Được đồng chí Công, đã được học lái xe ở trường cảnh sát hướng dẫn lại, chỉ thời gian ngắn, tất cả anh em đều biết lái xe, thậm chí có người còn đi được hai bánh hoặc phanh gấp đổi hướng 180 độ, chỉ có điều không ai có giấy phép lái xe.

Nói về chuyện làm án, tôi nhớ lần Quân pháp Mặt trận được báo tại Trung đoàn 484 có một chiến sĩ bị tố cáo trộm cắp một số đồ trang sức bằng bạc của dân. Nhân dân Lào kéo cả bản đến đơn vị nhận mặt được chiến sĩ nọ, đòi trả lại tài sản và đòi phạt một con trâu, năm hũ rượu cần. Tôi, cán bộ điều tra và đồng chí Hùng, cán bộ kiểm sát được giao giải quyết vụ án. Sau khi đến đơn vị, chúng tôi cùng ba cán bộ trung đoàn gồm cán bộ dân vận, cán bộ bảo vệ, cán bộ tác chiến được hai cô gái Lào dẫn đường, đi bộ đường rừng suốt từ sáng đến tối mịt thì đến bản người Lào, nơi có tố cáo vụ trộm cắp. Trong ba ngày, sau khi nghiên cứu hiện trường dấu vết, lấy lời khai người bị hại, nhân chứng, tìm hiểu các mối quan hệ, điều kiện kinh tế của gia đình bị hại, chúng tôi đi đến kết luận không có vụ trộm cắp xảy ra. Vậy tại sao người dân Lào lại tố cáo bộ đội Việt Nam? Tiếp tục đi sâu tìm hiểu, đồng thời đề nghị Trưởng bản và những người có uy tín động viên, thuyết phục, cuối cùng gia đình nọ thú nhận: Trong một lần trên đường làm nhiệm vụ nghỉ chân tại bản, anh chiến sĩ nọ thấy người phụ nữ trẻ ở nhà một mình nên có lời nói đùa cợt, trêu ghẹo. Khi người chồng về nghe vợ kể lại liền bàn nhau dựng chuyện tố cáo cho bõ tức! Sau khi được phân tích về tình đoàn kết Việt-Lào, hai vợ chồng trẻ đã nhận ra đúng sai và vui vẻ trở lại. Còn chúng tôi phấn khởi vì đã làm rõ vụ việc, nếu không rất dễ ảnh hưởng mối quan hệ quốc tế vì người dân Lào thật thà, dễ tin. Khi chia tay, Trưởng bản đem rượu mời. Không biết vì uống rượu say hay vì mới sang Lào chưa thạo tiếng mà đồng chí Hùng vừa vẫy tay vừa chào ông Trưởng bản thật to: “Phò bay lục nơ” (Bố đi con nhá), trong khi đúng ra phải chào “Lục bay Phò nơ” (Con đi bố nhá) làm chúng tôi cười đau cả bụng, còn ông Trưởng bản và bà con thì trố mắt ngạc nhiên. Đến khi hiểu ra họ cũng phá lên cười, nụ cười thông cảm, đoàn kết thân thiện.

Một vụ án khác ghi đậm vai trò của Viện Kiểm sát mà tôi nhớ mãi. Khoảng 8 giờ tối một ngày giữa năm 1986 tại Đại đội sửa chữa vũ khí của Mặt trận. Lợi dụng lúc đơn vị đang sinh hoạt, kẻ gian đột nhập lấy cắp chiếc hòm của đồng chí quản lý, trong đó có sổ sách, giấy tờ và 7500 kíp tiền Lào (tương đương 7 chỉ vàng). Đơn vị tổ chức mai phục đến khoảng 11 giờ đêm thì phát hiện một chiến sĩ của đơn vị bạn đóng quân gần đó đi qua. Đưa vào đơn vị thẩm vấn, người này nhận đã lấy cắp, nhưng lại không chỉ được nơi giấu tiền. Vụ án được chuyển cho cơ quan điều tra và đồng chí Nguyễn Minh Hoàn được giao thụ lý. Suốt một tháng trời làm việc, bị can vẫn một mực khai nhận tội và lời khai rất có cơ sở, chỉ có điều đồng chí Hoàn nhiều lần đưa bị can đi lấy tiền đang cất giấu trong rừng theo lời khai nhưng đều không có. Đã có ý kiến đề nghị kết thúc điều tra chuyển viện kiểm sát truy tố.

Đại tá Trần Kim Trọng Phòng Tham mưu Mặt trận 379 (năm 1986).

Sau đó đồng chí Hoàn được cử đi công tác về Việt Nam, vụ án được giao cho tôi, đồng thời Viện Kiểm sát cũng tăng cường cán bộ cùng nghiên cứu giải quyết vụ án. Chúng tôi nghiên cứu kỹ lời khai nhận tội của bị can, trực tiếp quan sát nghiên cứu kỹ địa hình, địa vật khu vực hiện trường. Trong rất nhiều điểm trùng khớp giữa lời khai và thực tế, chúng tôi phát hiện một chi tiết mâu thuẫn: Đó là cách đột nhập. Theo bị can khai đã đi theo dòng suối, đến gần đơn vị thì bám vào cành cây để lên bờ đột nhập vào nhà, nhưng tại hiện trường bờ suối là vách đá dựng đứng cao 3m, không có cành cây để có thể bám vào, cho thực nghiệm điều tra bị can không diễn lại được. Kết hợp quan sát thái độ tâm lý bị can, với linh cảm nghề nghiệp chúng tôi nhận định bị can không thực hiện hành vi phạm tội. Nhận định của tôi được Viện kiểm sát ủng hộ. Đồng chí Đắc, Viện trưởng khẳng định nếu không giải quyết triệt để mâu thuẫn trong lời khai bị can và không tìm được tang vật thì dứt khoát không thể truy tố. Vụ án được tạm đình chỉ điều tra trong khi bị can vẫn nhận tội, còn chúng tôi thì ấm ức vì chưa tìm ra thủ phạm.

Một năm sau đó, trong một chuyên án truy quét các đối tượng trộm cắp trên địa bàn, có một đối tượng đã khai nhận thực hiện vụ trộm cắp này. Thì ra trong đêm đầu tiên bị đơn vị mất cắp bắt giữ, trong khi bị thẩm vấn người chiến sĩ đã vô tình biết được hiện trường vụ án và tài sản bị mất cắp. Do bị sức ép và tâm lý không vững nên đã khai nhận tội theo những gì nghe được. Khi chuyển đến cơ quan điều tra do sợ hãi nên vẫn không thay đổi lời khai. Lật lại hồ sơ vụ án, chúng tôi xác định đây chính xác là thủ phạm. Chiến sĩ nọ được minh oan, chúng tôi trút được gánh nặng và có thêm một bài học nhớ đời về sự thận trọng trong giải quyết vụ án hình sự. Vai trò công tố và kiểm sát điều tra của Viện Kiểm sát quân sự Mặt trận càng được khẳng định.

Cuối năm 1987, Quân tình nguyện Việt Nam tại Lào hoàn thành nhiệm vụ và rút về nước, Mặt trận 379 thu gọn lại thành sư đoàn, theo đó Viện Kiểm sát quân sự Mặt trận cũng giải thể. Thời gian này cơ quan Điều tra hình sự các cấp trong quân đội cũng giải thể, chức năng điều tra hình sự chuyển giao cho Viện Kiểm sát quân sự.

Viện Kiểm sát quân sự Mặt trận 379 chỉ tồn tại trong gần 2 năm. Có lẽ do thời gian quá ngắn và lại không nằm trong những đợt điều chỉnh lớn về tổ chức lực lượng của ngành nên ít người biết đến, nhớ đến. Nhưng thực tế đã có một Viện Kiểm sát quân sự của Việt Nam trên đất bạn Lào...

Đại tá Trần Kim Trọng - Tác giả hiện là Đại tá, Viện trưởng Viện Kiểm sát quân sự Quân khu 4.