QĐND - Đầu mùa khô 1971-1972, Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương ta và bạn Lào chủ trương sử dụng bộ đội chủ lực, hiệp đồng binh chủng mở chiến dịch tiến công Cánh Đồng Chum - Long Chẹng. Mục tiêu chiến dịch là tiêu hao, tiêu diệt sinh lực địch, mở rộng vùng giải phóng, thu hút sự chú ý của Mỹ và chính quyền tay sai, tạo điều kiện thuận lợi cho quân và dân ta ở miền Nam chuẩn bị mở cuộc tiến công chiến lược năm 1972.

Căn cứ mục đích, yêu cầu, nhiệm vụ chính trị trên giao, thượng tuần tháng 12-1971, Bộ tư lệnh chiến dịch-Liên quân Việt Nam-Lào xác định phương châm tác chiến: Đánh mạnh, đánh nhanh, đánh chắc thắng, nắm thời cơ, tiến công liên tục, lấy phương thức tác chiến hiệp đồng quân, binh chủng là chính để tiêu diệt địch trong công sự. Đồng thời, Bộ tư lệnh cũng coi trọng đánh địch bên ngoài công sự khi chúng tăng viện hoặc rút chạy, kết hợp chặt chẽ giữa tiến công giành đất với phòng giữ các địa bàn trọng điểm, giữa tác chiến với tranh thủ củng cố lực lượng để bảo đảm chiến đấu liên tục dài ngày.

Bộ đội Sư đoàn 312 đánh chiếm và cắm cờ trên đỉnh Phu Tâng trong chiến dịch Cánh Đồng Chum - Long Chẹng. Ảnh tư liệu.

Sau hơn nửa tháng chuẩn bị, ngày 18-12-1971 Bộ tư lệnh liên quân cho bộ đội thực hành chiến dịch. Trên hướng tiến công chủ yếu (hướng Đông), Trung đoàn 209 (Sư đoàn 312) điều Tiểu đoàn 7 tiến công Bản Quay nhằm khêu ngòi nghi binh thu hút sự chú ý của địch. Theo hiệp đồng, các trận địa pháo chiến dịch đồng loạt bắn phá, chế áp các trận địa hỏa lực và cụm quân địch chốt giữ các điểm cao, tạo điều kiện thuận lợi cho hai Trung đoàn 141, 165 chiếm lĩnh trận địa bao vây các cứ điểm then chốt của địch ở Phu Tôn, Phu Tâng, Phu Keng. Sau đó, Trung đoàn 165 tiến công mãnh liệt điểm cao Phu Tâng, tiêu diệt địch và vây ép địch vào thế bất lợi, buộc địch phải tháo chạy về Phu Seo, Phu Tôn. Trên hướng quan trọng (hướng Bắc), Trung đoàn 174 (Sư đoàn 316) xung phong đánh chiếm các Sở chỉ huy Binh đoàn 21 (GM21) địch ở Na Hin, GM23 ở Bản Sút. Trung đoàn 335 tiến công cứ điểm Phu Keng, gây thiệt hại nặng hai tiểu đoàn địch. Ở hướng phối hợp, các tiểu đoàn của bạn Lào liên tục tiến công đánh chiếm Mường Sủi, Sa La Phu Khun, Mường Ca Sỉ. Mũi thọc sâu do các tiểu đoàn đặc công đảm nhiệm tập kích các yếu địa Phu Pha Xay, Phu Keo… làm cho địch ở cả phía trước và phía sau ngày càng hỗn loạn.

Phát huy chiến thắng đã giành được, đầu tháng 1-1972, Bộ chỉ huy chiến dịch tập trung mở đợt tiến công thứ 2, từ Cánh Đồng Chum và khu trung gian đánh chiếm các mục tiêu còn lại ở khu vực Long Chẹng.

Bị quân ta tiến công mạnh và chiếm được hầu hết các vị trí quan trọng, đầu tháng 2-1972, Mỹ và Chính quyền Lào vội vã tăng quân cho Long Chẹng, đưa lực lượng ở đây lên tới 53 tiểu đoàn. Với lực lượng được tăng cường, lại được máy bay, trong đó có máy bay B52 chi viện, đánh phá dữ dội trên diện rộng. Địch dựa vào công sự trận địa kiên cố còn lại chống trả các cuộc tiến công của Liên quân; đồng thời, cho 6 binh đoàn mở đợt phản kích ra ngã ba Noọng Pẹt, Phu Học, Phu Hè, Đường 7A (đông bắc Cánh Đồng Chum) uy hiếp hậu phương, phá kho tàng, cắt đường tiếp tế của bộ đội ta. Trước âm mưu và thủ đoạn mới của địch, Bộ tư lệnh chiến dịch một mặt, lệnh cho Trung đoàn 174 (có lực lượng bảo vệ hậu phương phối hợp) chặn đánh quyết liệt phá tan các mũi phản kích của địch; mặt khác, điều động hai Trung đoàn 165, 148 có xe tăng yểm trợ, tiến công các cứ điểm Nậm Ché, Phu Mộc vừa bị địch chiếm lại, tiêu hao một bộ phận quan trọng sinh lực, làm chậm các bước phản kích của chúng. Ngày 6-4-1972, thực hiện chủ trương chuyển chiến dịch tiến công trong mùa khô sang chiến dịch phòng ngự vào mùa mưa, kiên quyết bảo vệ vùng giải phóng Lào và hỗ trợ cho cuộc tiến công chiến lược 1972 ở miền Nam Việt Nam, Bộ tư lệnh chiến dịch chủ động kết thúc chiến dịch tiến công Cánh Đồng Chum - Long Chẹng, tổ chức làm công tác chuẩn bị cho chiến dịch phòng ngự Cánh Đồng Chum - Xiêng Khoảng.

Thắng lợi của chiến dịch tiến công Cánh Đồng Chum - Long Chẹng đánh dấu bước phát triển mới về nghệ thuật tạo lập thế trận, lựa chọn chính xác hướng, khu vực mục tiêu chủ yếu và tiến công một cách chủ động, bất ngờ. Trong thực hành chiến dịch, ta bảo đảm đánh chắc thắng các trận đầu và các trận then chốt; tổ chức tác chiến hiệp đồng binh chủng đánh mạnh, đột phá dứt điểm nhanh các cứ điểm có công sự vững chắc, kết hợp với cơ động lực lượng đánh địch ngoài công sự. Chiến dịch đã thực hiện tốt giữa tác chiến, mở rộng vùng giải phóng với việc củng cố lực lượng bảo đảm chiến đấu liên tục dài ngày. Thắng lợi của chiến dịch cũng minh chứng sự nhạy bén, sáng tạo về sự nắm bắt, so sánh lực lượng giữa ta và địch trong quá trình diễn biến chiến dịch, ta đã tận dụng thế và thời cơ có lợi do chiến thắng của từng trận, từng đợt chiến đấu tạo ra để phát triển tiến công. Khi tình thế phát triển không thuận lợi, Bộ tư lệnh chiến dịch kịp thời chuyển hóa thế trận để giữ vững thành quả chiến đấu, tạo tiền đề cho chiến dịch phòng ngự Cánh Đồng Chum - Xiêng Khoảng giành thắng lợi.       

Đại tá Trần Tiến Hoạt