Tượng đài kỷ niệm chiến thắng Ba Tơ. Ảnh: Internet

Gọi huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi là đất khởi các nguồn sông bởi nhiều lý lẽ: Ba Tơ là một huyện miền núi, đây là nơi cư trú lâu đời của số đông đồng bào Hre. Huyện có nhiều núi cao hiểm trở, nổi tiếng là dãy Cao Muôn ở phía bắc dính liền với các dãy núi Minh Long, Sơn Hà và Vô-mo-na, Mang Bút với dãy Ngọc Linh (tỉnh Kon Tum) vô cùng hiểm trở-ngọn núi cao nhất miền Nam nước ta; có quan hệ với dãy núi phía đông mang tên Ba Huyện (thường gọi núi Dầu Rái).

Có núi ắt có sông. Ba Tơ là địa đầu của ba con sông: sông Trà Khúc, sông Vệ và sông Trà Câu.

Sông Vệ bắt nguồn từ dãy núi Giá Vụt cùng với dãy Núi Lớn từ đường 5A (Thạch Trụ, Mộ Đức) chạy dài đến Giá Vụt, Công Plông (Kon Tum), giáp đường 14 đi Đắc Tô, xuyên sang Đông Miên, Hạ Lào tạo thành thế chia cắt huyện theo hướng bắc nam. Theo con đường này đi thẳng, lên thủy điện I-a-ly rất gần. Là con sông lớn ở phía nam tỉnh Quảng Ngãi, nó chảy qua thị trấn Sông Vệ, làm cho thị trấn này thêm trù phú, tấp nập, trên bến, dưới thuyền và dòng sông ngày càng đông vui hơn bởi những thuyền đánh cá, thuyền buôn bán ngày đêm tấp nập ngược xuôi. Sông là gạch nối giữa biển và nguồn. Câu thành ngữ xưa: “Trầu cau xuống biển, cá mắm lên nguồn” phần nào nói lên các mặt hàng giao thương nơi đây. Trong sự phát triển kinh tế thị trường hôm nay, hàng hóa giao thương không chỉ có cau và cá, mà bao gồm nhiều hàng hóa, vật phẩm phong phú khác... ngày đêm xuôi ngược.

Sông Re là một nhánh sông đầu nguồn của sông Trà Khúc, bắt nguồn từ dãy núi phía cực nam Ba Tơ, chảy qua Ba Xa, Ba Vì, Ba Ngạt đến Sơn Kỳ, Sơn Ngãi ra cửa Cổ Lũy. Sông Re là bạn đồng hành của đường 5B đi Sơn Hà, giáp nối với đường 5A tại Ba Vì, chia cắt huyện theo hướng đông tây.

Sông Trà Câu bắt nguồn từ dãy núi xã Ba Trang (Ba Tơ) chảy qua các xã bắc huyện Đức Phổ rồi đổ ra cửa Mỹ Á.

Núi rừng Ba Tơ hiểm trở, sông nước Ba Tơ dạt dào, dáng đất “rồng cuộn, hổ ngồi” đã đưa Ba Tơ thành vị trí xung yếu trong chiến tranh, điểm hội tụ, giao lưu phát triển trong hòa bình xây dựng.

“Đất lành nuôi những anh hùng”, nhân dân Ba Tơ có truyền thống yêu nước lâu đời. Thế kỷ XV, khi vua Lê Thánh Tông nam chinh, chiếm thành Đồ Bàn (Bình Định), mở mang bờ cõi thì nhân dân các dân tộc ở Ba Tơ sớm hòa đồng vào các dân tộc anh em góp phần mở rộng, gìn giữ và xây dựng đất nước. Thế kỷ XVIII, phong trào nông dân Tây Sơn nổi lên lật đổ ách thống trị Đàng trong của chúa Nguyễn, tập đoàn phong kiến Lê –Trịnh ở Đàng ngoài, nhân dân Ba Tơ tích cực tham gia, giúp binh lực, giúp mở đường, giúp quân lương cho quân khởi nghĩa đánh chiếm Quảng Ngãi. Sử sách từng ghi: năm 1773, một cánh quân Tây Sơn do Trần Quang Diệu chỉ huy đã theo triền sông Re tiến quân đánh chiếm Quảng Ngãi, biến hai phủ Quy Nhơn, Quảng Ngãi thành căn cứ của mình. Trận đánh tại khu vực Bến Đá (giáp Suối Bùn và Ba Tơ) vào ngày 1-11-1773 là trận đánh thắng lớn của quân Tây Sơn trước khi chiếm toàn bộ Quảng Ngãi.

Thế kỷ XIX, triều đình nhà Nguyễn ươn hèn đầu hàng thực dân Pháp xâm lược, phong trào Cần vương chống Pháp phát triển rầm rộ trong Nam, ngoài Bắc. Nhân dân Ba Tơ hăng hái tham gia phong trào Cần Vương của Trần Bá Loan, Trần Đình Du bằng cách chống lại các cuộc hành quân lập đồn bốt, chống bắt lính, kêu xâu, đóng thuế của thực dân Pháp... kéo dài đến hết thế kỷ XIX và những năm đầu thế kỷ XX.

Tháng 4-1930, sau hai tháng Đảng ta ra đời, tỉnh Đảng bộ Quảng Ngãi đã chọn Ba Tơ làm nơi gieo mầm cách mạng. Chi bộ Cộng sản đầu tiên của Ba Tơ ra đời: Chi bộ Bãi Ri – Ba Động. Những đảng viên Cộng sản Trần Hàm, Trần Toại, Nguyễn Quang Mao, Nguyễn Du, Huỳnh Cư, Huỳnh Mau (Sáu Mau), Nguyễn Thị Thảng (chị Bốn Thảng) là những cây rừng đầu tiên trong rừng cây cách mạng (được mặt trời Đảng soi sáng) ở Ba Tơ.

Trong lòng người Ba Tơ hôm nay còn lưu truyền những bài ca, bài thơ, bài vè tuyên truyền cách mạng tâm huyết của các đảng viên Cộng sản. Tháng 3-1945, khởi nghĩa Ba Tơ nổ ra gây tiếng vang lớn trong cả nước. Ngay sau đó, Uỷ ban cách mạng do nghĩa quân Ba Tơ thiết lập ra đời, rút vào hoạt động bí mật và trở thành Đội du kích Ba Tơ - lực lượng vũ trang cách mạng đầu tiên của miền Trung Nam bộ. Nếu như khởi nghĩa Bắc Sơn mở đầu cao trào đấu tranh giành chính quyền về tay nhân dân ở Bắc Bộ, khởi nghĩa Nam Kỳ mở đầu cho Nam Bộ thì Ba Tơ chính là đất khởi các nguồn sông cách mạng ở miền Trung Nam Bộ, để cùng cả nước làm cuộc cách mạng tháng Tám long trời, lở đất năm 1945, lật đổ ách đô hộ gần trăm năm của chủ nghĩa thực dân phong kiến, mở đầu cho sự phát triển mới của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa- kỷ nguyên độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.

Năm tháng trôi đi, nhưng tiếng súng xung trận với lời thề “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” mãi vang vọng trong lòng mỗi người dân Ba Tơ hôm nay. Phát huy truyền thống cách mạng năm xưa, toàn Đảng bộ, toàn dân Ba Tơ đoàn kết một lòng, quyết đạp bằng mọi khó khăn, trở ngại, phát huy nội lực phấn đấu thực hiện thắng lợi các mục tiêu kinh tế-xã hội năm 2008 cùng cả nước vững bước tiến lên trên con đường đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đến năm 2020./.

Thế Vỵ