QĐND - Đồi lim cổ ấy bao bọc đền Cao, thuộc thôn Đại, xã An Lạc, huyện Chí Linh -Hải Dương, cùng vành đai với 99 quả đồi nổi danh từ câu ca huyền thoại về đàn chim nhạn của người dân nơi đây: Chín mươi chín con theo mẹ dòng dòng / Một cô con gái phải lòng bên kia... Có một cây lim ở đây đã được Hội bảo vệ thiên nhiên và môi trường công nhận là Cây di sản. Câu chuyện về quần thể 54 gốc lim cổ thụ và khoảng 400 cây lim trưởng thành cho đến nay vẫn còn lưu giữ nhiều sự ly kỳ...

Tương truyền, đền Cao thờ 5 anh em họ Vương đã có công giúp vua Lê Đại Hành đánh tan quân xâm lược Tống năm 981. Sau khi thắng trận, 5 vị tướng đều không nhận thụ phong của Vua mà cùng nhau “hóa” trong một ngày. Đến nay, mộ của các ngài vẫn còn nguyên vẹn tại địa phương. Cũng vào năm 981, đền Cao được xây dựng. Nhiều tài liệu nghiên cứu đã chứng minh quần thể lim được trồng cùng lúc khởi công ngôi đền.

Cây lim “ông Tổ Cụt” đã được công nhận là “Cây di sản Việt Nam”.

Trên thực tế, trước khi được công nhận di sản thông qua văn bản, có xác nhận của cơ quan chức năng thì đồi lim cổ thụ này đã trở thành di sản trong tâm thức của người dân địa phương. Đất Chí Linh trập trùng đồi núi, trong số 99 quả đồi vành đai thì đây là quả đồi duy nhất có lim sinh sống. Những người dân địa phương khẳng định: Các đồi còn lại chỉ toàn bạch đàn, thông và cây dại, có “bói” cũng không ra một gốc lim nào. Các bậc cao niên trong thôn Đại đã đưa ra nhiều giả thuyết chứng tỏ quần thể lim được trồng một cách “hữu ý” khi người xưa xây dựng đền Cao. Thậm chí số lượng gốc lim cổ thụ khi chưa bị chặt phá cũng có thể nói lên một điều gì đó trong quan niệm về văn hóa, tâm linh, liên quan tới lịch sử ngôi đền thiêng nằm trong Chí Linh bát cổ. Theo nhận định của một số nhà sử học, đồi lim có thể được trồng vào thời Tiền Lê. Cũng có thông tin cho rằng, 54 cây lim cổ thụ còn sót lại hôm nay là một phần của rừng lim trước kia trải rộng đến tận phía Quảng Ninh. Sở dĩ có nhận định này vì hiện nay, ở khu vực huyện Yên Hưng -Quảng Ninh, cách Chí Linh hàng chục cây số, còn có 2 cây lim rừng cổ thụ cùng họ với những cây cổ thụ tại đồi lim đền Cao. Tương truyền, đây là “hậu duệ” của rừng lim mà Ngô Quyền đã dùng để cắm xuống sông Bạch Đằng, làm nên chiến thắng lịch sử đánh tan quân Nam Hán năm 938...

Khách thập phương đến đền Cao cũng thường xuyên thắp hương và khấn vái trước các gốc lim ngàn tuổi như  hành lễ trước một vị Phật sống. Người dân bao đời nay không một ai dám chặt lim, thậm chí, đến cả củi khô rụng cho cũng không ai lấy, bán không ai mua, người trông nom đền phải nhặt bó thành bó rồi đốt ở đền... Và như thế, rừng lim ngàn tuổi đã trở thành một “báu vật” của người địa phương.

Cụ Thắm, một trong bốn bà “phu” trông nom ngôi đền cho biết: Những năm 50 của thế kỷ trước, thấy nhiều gốc lim to đẹp, vài cán bộ xã chỉ đạo cho người chặt lim về đóng bàn ghế, giường tủ, cày bừa... Các cụ thôn Đại thấy vậy liền cùng nhau chạy lên đền, rồi cứ hai, ba cụ ôm một gốc cây không cho cưa. Vậy là việc chặt rừng lim phải dừng lại. Có chừng hơn chục gốc bị chặt trước đó và đem về đóng đồ dùng. Một thời gian sau, những người dùng đồ đóng từ gỗ lim của đền thi nhau mang giường tủ, bàn ghế lên đền làm lễ trả. Hỏi ra mới biết, những ai chặt lim, xẻ lim làm đồ dùng đều tự dưng gặp họa. Nhẹ thì tiêu tán tài sản, nặng thì trọng bệnh nan y. Từ bấy đến nay, người dân địa phương ai cũng ra sức bảo vệ đồi lim...

Các bậc cao niên kể lại: Thời chiến tranh chống Pháp, đất An Lạc cũng từng chịu nhiều trận càn của giặc, hàng trăm quả đại bác, hàng chục tấn bom quân thù phá tan hoang làng xóm nhưng không quả nào rơi trúng ngôi đền và đồi lim. Rồi đến thời máy bay Mỹ ném bom miền Bắc, có 8 quả bom trút xuống gần khu vực đền, tưởng đền chùa sẽ thành đống phế tích, nhưng đều rơi ra đồng bãi...

Kỳ lạ và cũng gây tò mò nhiều nhất chính là cây lim ở phía Tây của đền Cao. Trên cây có một chiếc bướu hình mặt cáo, cũng có người gọi là đầu hổ. Nhìn trực diện, cái bướu này giống hệt một chiếc đầu cáo. Nhìn từ trên xuống, lại giống một chú khỉ lông vàng. Không biết chiếc bướu xuất hiện từ bao giờ  nhưng người dân nơi đây đã truyền miệng nên câu chuyện linh thiêng về ông “Tổ Cụt” trong chiếc bướu này. Ngay dưới gốc cây, một ban thờ Tổ được dựng lên, bởi thế quanh năm có người đến hành lễ khiến không gian nơi đây cũng thoang thoảng mùi hương trầm.

Các cụ trong đền thường kể lại cho khách thập phương rằng: Từ thuở người Tàu còn đô hộ xứ ta, chúng giết hết đàn ông chỉ để lại mười hai cô gái xinh đẹp nhất. May mắn trong số trai tráng làng có một người đàn ông trốn thoát và nấp vào bụi dứa. Con chó của giặc đánh hơi được, chúng chọc giáo xuyên phải tay ông. Giữa lúc nguy cấp thì một con cáo nhảy từ bụi dứa ra đánh lừa được giặc, nhờ đó ông thoát chết. Sau này, giặc Tàu lấy cớ ép mười hai cô gái làm vợ bằng cách bắt họ trồng mười hai cây sanh, khi nào cây lên xanh tốt thì phải phục tùng. Chính người đàn ông nọ đã bày mưu để mười hai cô gái đuổi giặc đi bằng cách lấy nước sôi tưới từ ngoài vào gốc để cây dần dần chết. Quân giặc bị lừa, sợ “trái ý trời” nên không dám ép uổng. Khi đất nước thanh bình trở lại, ông đi lại với cả mười hai cô. Những đứa trẻ được sinh ra đều mang họ mẹ, ông chính là nguồn gốc sinh sôi, nảy nở ra mười hai dòng họ nơi đây. Theo quan niệm của người dân, cái bướu mặt cáo chính là hóa thân của ông “Tổ Cụt”.

Có lẽ vì tấm lòng tri ân với những người đã có công với dân, với nước nên người dân địa phương đã huyền thoại hóa những câu chuyện xung quanh đồi lim và ngôi đền này. Cùng với đó, những gốc lim được nhân cách hóa như người hiện hữu, có linh hồn, có đáp đền những người trung nghĩa và quả báo những kẻ bất nhân...

Bài và ảnh: Lữ Thị Mai