QĐND - Ngày 10-4-2012 tại Hà Nội, Hội đồng lý luận, phê bình VHNT Trung ương phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam đã tổ chức hội thảo khoa học “Nâng cao chất lượng, hiệu quả phê bình văn học”. Các đồng chí: Trương Tấn Sang, ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch nước; Đinh Thế Huynh, ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương đến dự và phát biểu chỉ đạo.

Hội thảo đã tập trung hướng vào mục tiêu đề ra là nhận thức rõ vai trò của phê bình văn học (PBVH), đánh giá đúng thực trạng, phân tích rõ nguyên nhân và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động phê bình văn học thực hiện đúng yêu cầu Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị về phát triển VHNT trong thời kỳ mới.

Quang cảnh cuộc hội thảo. Ảảnh: Tuyên Hóa

Báo Quân đội nhân dân Cuối tuần xin trích giới thiệu bài phát biểu kết luận hội thảo của PGS, TS Nguyễn Hồng Vinh, Chủ tịch Hội đồng Lý luận -PBVH Trung ương.

Có thể nói, chưa bao giờ đội ngũ tác giả sáng tác văn học lại hùng hậu như hiện nay. Cùng với những tín hiệu vui ấy, chúng ta cũng ghi nhận những cố gắng bước đầu của hoạt động PBVH trong thời gian qua đã có những nỗ lực nhất định; kịp thời phát hiện những nhân tố mới, khích lệ những tài năng trẻ; bày tỏ thái độ trước các biểu hiện tiêu cực trong sáng tác; bước đầu phát hiện và giới thiệu trên báo chí những cái hay, cái đẹp, cái mới của những tác phẩm mới xuất hiện, góp phần hướng dẫn dư luận và định hướng thị hiếu nghệ thuật của công chúng; đồng thời góp sức uốn nắn, phê phán những biểu hiện lệch lạc, sai trái.

Hiện nay, nhiều lý thuyết văn nghệ hiện đại của thế giới đã và đang được giới thiệu ở Việt Nam. Với tinh thần nghiên cứu, tiếp thu và vận dụng một cách thận trọng các thành tựu lý thuyết văn nghệ đó vào thực tiễn hoạt động phê bình Việt Nam, những hệ tham chiếu mới, những triển vọng phê bình mới đang từng bước được mở ra. Hội thảo trân trọng và đánh giá cao những kết quả này của hoạt động PBVH trong tình hình còn nhiều bề bộn, phức tạp, không thể giải quyết một sớm, một chiều.

Tại Hội thảo lần này, vấn đề nhận thức vai trò, chức năng của PBVH lại một lần nữa được đặt ra. Tuy vấn đề không còn mới, nhưng do tầm quan trọng của nó, phần lớn các tham luận dựa trên những luận điểm của các nhà mỹ học nổi tiếng. Nhưng lần này, còn một số ý kiến khác nhấn mạnh mặt này mặt khác liên quan đến vai trò, chức năng của PBVH. Đây là những vấn đề đáng quan tâm về học thuật, cần được thảo luận chuyên sâu ở cuộc Tọa đàm khác.

Thực trạng PBVH hiện nay

Trong nhiều cuộc Hội thảo trước đây, vấn đề thực trạng PBVH từng là tiêu điểm của Hội thảo. Nhưng cho đến nay, theo ý kiến chung, thực trạng vẫn chưa cải thiện được là bao. Các biểu hiện nghiệp dư; chủ quan cảm tính; ít hiểu biết về lý luận nghệ thuật và mỹ học sáng tạo; phê bình báo chí chiếm lĩnh văn đàn; đội ngũ phê bình có nghề thưa vắng dần; văn hóa phê bình không được đề cao... đã diễn ra hàng chục năm nay vẫn còn nguyên đó. Nổi lên một số vấn đề cần quan tâm trong đánh giá thực trạng PBVH hiện nay như sau:

 Thứ nhất: Nhìn vào đội ngũ PBVH hiện nay, dễ dàng nhận thấy sự thiếu vắng những cây bút phê bình chuyên nghiệp, có nghề, có uy tín. Phần lớn các nhà phê bình có tên tuổi trước đây hoặc do tuổi tác, hoặc do ngại va chạm, hoặc do không còn cập nhật được đời sống sáng tác... đã lặng lẽ rút lui để làm các công việc khác. Lực lượng phê bình chính hiện nay là các phóng viên báo chí, các cán bộ nghiên cứu, giảng dạy trẻ tuổi, chưa có điều kiện được trau dồi kiến thức, trang bị lý luận nghệ thuật, tích lũy kinh nghiệm đủ để đáp ứng yêu cầu của PBVH.

 Thứ hai: Từ một đội ngũ như vậy kéo theo những hệ lụy làm cho chất lượng của phê bình không cao, biểu hiện cả trên bề mặt lẫn chiều sâu của hoạt động này. Dễ nhận thấy nhất mà các ý kiến đã chỉ ra là sự mơ hồ, lẫn lộn trong nhận thức về bản chất, đối tượng của phê bình; là sự ít hiểu biết về lý luận nghệ thuật và mỹ học sáng tạo; là sự nông cạn hời hợt trong cảm thụ và đánh giá; là sự thiếu thuần thục trong các thao tác phê bình; là sự lấn át của cấp cảm tính so với cấp lý tính... Kết quả là hoạt động phê bình vừa thiếu tính thuyết phục do thiếu tính khách quan, khoa học; vừa thiếu hấp dẫn do thiếu khiếu cảm thụ và phát hiện tinh tế.

 Thứ ba: Mặc dù đã được cảnh báo từ lâu, nhưng trên lĩnh vực phê bình đang cho thấy tình trạng loạn chuẩn, lệch chuẩn, thiếu chuẩn khá phổ biến. Đây là khe hở để cho những biểu hiện chủ quan, tùy tiện, những động cơ và mục đích cá nhân xen vào chi phối; dẫn đến hệ tiêu chí đánh giá văn chương cũng rơi vào tình trạng lộn xộn, khiến cho kẻ chê hết lời, người khen cũng hết lời, không còn biết đâu là thật là ảo. Nếu cứ tiếp diễn tình trạng đó, chúng ta khó có thể xây dựng được một nền mỹ học phê bình dựa trên nguyên tắc Chân  - Thiện  - Mỹ của nghệ thuật.

Thứ tư: Đó là thực trạng phê bình tụt hậu, không theo kịp thực tiễn sáng tác. Cần hiểu sự tụt hậu là sự không tương thích giữa một bên là thực tiễn sáng tác phong phú, sinh động, nhiều màu sắc, nhiều cái mới và cũng khá phức tạp, đang biến động với một bên là thực tiễn phê bình kém phát triển, nghèo nàn, nghiệp dư; không có khả năng đánh giá, bắt mạch sáng tác. Trước rất nhiều hiện tượng nhưng phê bình chưa có “con mắt xanh” nghề nghiệp, chưa có cả những linh cảm, trực giác của nhà phê bình để phát hiện tinh tế, chính xác, biểu dương khích lệ hoặc phê phán kịp thời nhằm hướng dẫn dư luận, định hướng hoạt động tiếp nhận của công chúng.

Nguyên nhân của thực trạng

Trước hết là tác động tiêu cực của cơ chế thị trường. Đây là yếu tố đã và đang tác động mạnh mẽ được khẳng định trong Hội thảo Văn học, nghệ thuật trong cơ chế thị trường tổ chức tại TP Hồ Chí Minh 4 năm trước. Từ một bình diện khác, các giá trị tinh thần nói chung, giá trị văn học nói riêng đang bị xem nhẹ, coi rẻ. Trong một tình hình như vậy, giữ cho được tính khoa học, tính khách quan của ngòi bút, không nao núng trước những cám dỗ danh lợi quả là khó khăn.

 Thứ hai là sự tác động của báo chí và các phương tiện truyền thông đã làm cho tập quán thưởng thức, tiếp nhận của công chúng thay đổi. Thị hiếu nghệ thuật ngày càng đa dạng và phân hóa sâu sắc. PBVH đang đứng trước các sự lựa chọn nghiệt ngã này. Trong tình hình đó, một vấn đề cơ bản đặt ra với hoạt động phê bình là làm sao thực hiện được vai trò hướng dẫn thị hiếu?

 Thứ ba là phê bình văn học những năm qua hoạt động trong tình trạng thiếu một hệ thống lý luận văn học chuẩn mực; Thiếu một hệ giá trị tin cậy, một hệ thống tiêu chí làm thước đo thẩm định văn chương. Tình trạng “khủng hoảng về lý luận văn học” đang là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến không chỉ là sự rối loạn trong phê bình, mà còn dẫn đến tình trạng mất phương hướng trong sáng tác. Đó là nguyên nhân dẫn đến bức tranh ảm đạm của phê bình, đặc biệt là tình trạng thiếu chuẩn, lệch chuẩn, loạn chuẩn... đã nêu.

Thứ tư là PBVH tuy đứng trước một đối tượng đang vận động, đa dạng, nhiều vẻ, nhưng ít sức sống lâu bền và kém sức hấp dẫn. Nhìn vào số lượng tác phẩm văn học được xuất bản vô cùng nhiều, nhưng tác phẩm, tác giả thực sự để lại ấn tượng, có khả năng kích thích, mời gọi phê bình không nhiều. Ngay cả các giải thưởng văn học cũng chưa tạo ra được chất men kích thích thúc đẩy PBVH.

Nguyên nhân cuối cùng cũng đã từng được nhắc đến nhiều khiến cho không ít người e ngại, lảng tránh là văn hóa phê bình, văn hóa tranh luận chưa được coi trọng. Trên thực tế, có không ít trường hợp phê bình bị biến tướng thành cái cớ để đả kích, bôi nhọ, giải quyết ân oán cá nhân. Thậm chí trên các báo, đài và mạng internet còn có hiện tượng “đánh hôi”, “đánh hội đồng”. Đó là những hành vi phản văn hóa, phi văn chương cần được chấn chỉnh.

Mấy giải pháp cấp thiết

Trước hết, cần đề cao nhận thức trách nhiệm định hướng của các cơ quan lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý; đề cao vai trò tư vấn, tham mưu của Hội đồng lý luận, phê bình VHNT Trung ương và các Hội VHNT chuyên ngành các cấp. Theo chúng tôi “tín hiệu vui” trong lĩnh vực này phải được khởi nguồn từ những cơ quan, đơn vị có trách nhiệm nêu trên.

Hai là, phải xây dựng kế hoạch chương trình đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ phê bình có năng lực và phẩm chất nghề nghiệp; có trình độ chuyên môn sâu, am tường đặc thù văn chương và quy luật sáng tạo nghệ thuật; nắm vững lý thuyết cơ bản; có bản lĩnh, lương tâm nghề nghiệp trong sáng. Trong nhiệm vụ đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ phê bình, nhiều ý kiến lưu ý vai trò giảng dạy văn học trong các nhà trường, từ phổ thông đến CĐ -ĐH chuyên ngành, dưới sự lãnh đạo, quản lý trực tiếp của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Ba là, phải phát huy trí tuệ tập thể và ý thức trách nhiệm cá nhân, từng bước thực hiện chương trình Xây dựng hệ thống lý luận văn nghệ Việt Nam làm cơ sở cho hoạt động sáng tạo, tiếp nhận, đánh giá và quản lý VHNT. Đồng thời, xây dựng hệ thống chuẩn mực giá trị văn chương, hệ thống tiêu chí đánh giá tác phẩm. Đã từng có ý kiến cho rằng: “Trong PBVH chỉ có chuẩn mực của mỗi cá nhân, chỉ có hệ thống do mỗi cá nhân tạo ra”. Đó là một ý kiến cực đoan, phiến diện. Đúng là hoạt động sáng tạo văn chương cũng như hoạt động phê bình chủ yếu là hoạt động cá nhân và sản phẩm cũng chủ yếu mang dấu ấn cá nhân. Nhưng như thế không có nghĩa là PBVH không cần đến một hệ thống giá trị chuẩn mực và một hệ tiêu chí đánh giá khách quan. Ngày nay, Giá trị học đang trở thành một bộ môn khoa học thu hút được sự quan tâm từ nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Thành tựu của nó sẽ giúp chúng ta nhận thức rõ hơn quy luật hình thành các giá trị chung, phổ biến và giá trị riêng gắn với từng lĩnh vực. Theo chúng tôi, hệ giá trị văn học chuẩn mực mà chúng ta hướng tới sẽ không nằm ngoài bảng giá trị tinh thần chung của dân tộc, trong đó nổi bật là những giá trị nhân văn, yêu nước, bản sắc văn hóa dân tộc… Mặt khác, vì văn học nói chung, PBVH nói riêng là những bộ môn nghệ thuật nên không thể thiếu vắng các giá trị Chân - Thiện - Mỹ vốn được xem là các giá trị bản chất của văn học.

Bốn là, phải nâng cao chất lượng sáng tác văn học, chất lượng các giải thưởng văn học, tạo ra sức hấp dẫn và các yếu tố kích thích, mời gọi phê bình. Thời nào cũng vậy, những tài năng lớn, những tác phẩm lớn, những hiện tượng độc đáo, mới lạ luôn luôn thu hút phê bình. Đó là điểm gặp gỡ để phê bình đồng hành với sáng tác.

Năm là, cần có thái độ rõ ràng đối với những biểu hiện vụ lợi, phi văn chương, thói háo danh và tệ a dua trong hoạt động phê bình. Sớm phát hiện và ngăn chặn các tác động tiêu cực của cơ chế thị trường vào phê bình. Giảm thiểu và đi tới loại trừ động cơ cá nhân, thiếu tính xây dựng trong đời sống PBVH hiện nay. Không khí tranh luận cần được khơi lại theo hướng phát huy và tôn trọng dân chủ trong tranh luận để tất cả đều được bình đẳng, đề cao ý thức cầu thị trước chân lý văn chương.

Sáu là, cần sự quan tâm đầy đủ hơn đến phương tiện vật chất trong phạm vi có thể để những người gắn bó với phê bình, yên tâm làm việc, cống hiến cho sự nghiệp văn học. Cần có chế độ khuyến khích bằng nhuận bút để lao động phê bình được đánh giá đúng. Đó là một trong những giải pháp thiết thực, kích thích phê bình hiện nay phát triển.

Bảy là, tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý Nhà nước với các Hội chuyên ngành các cấp; sự liên kết mật thiết giữa cơ quan chủ quản VHNT với các cơ quan thông tin truyền thông, đặc biệt trong lĩnh vực cung cấp thông tin, thẩm định tác giả, tác phẩm. Trong mối quan hệ này, chúng ta mong muốn các cơ quan thông tin, truyền thông cần phát huy tốt hơn nữa vai trò tuyên truyền, quảng bá, định hướng dư luận xã hội đối với các tác phẩm VHNT có nội dung tư tưởng và nghệ thuật biểu đạt tốt; đồng thời tham gia tích cực việc uốn nắn những lệch lạc, phê phán những biểu hiện sai trái trong VHNT, đặc biệt trong hoạt động PBVH.

Với nỗ lực của cả giới, với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, chúng tôi tin tưởng sau Hội thảo này sẽ có những chuyển biến tích cực trong hoạt động PBVH, lấy lại niềm tin của công chúng, đáp ứng sự mong đợi của toàn xã hội.

PV (lược ghi)