QĐND - Tạp chí tiếng Pháp “Tư liệu và hình ảnh Đông Dương - Lịch sử một thế kỷ 1843-1944” số ra ngày 7-11-1885 (NXB Paris in lại năm 1995) có một bài viết của phóng viên tạp chí (không ghi rõ tên) miêu tả trận đột kích của quân Việt vào quân Pháp ở Huế ngày 4-7-1885 dưới sự chỉ đạo của Tôn Thất Thuyết. Bài viết được thực hiện ngày 13-8-1885 - có thể coi như một “phóng sự mặt trận”.

Gửi Tổng biên tập

Ngày 13-8-1885

“Ngày 1-7-1885, tướng Đờ Cuốc-xy (De Courcy) mang theo một đoàn tùy tùng gồm lính châu Phi, lính bộ binh đã đến Huế, vào Công sứ quán Pháp tại kinh thành. Kinh đô Huế của các vua An Nam có một hoàng thành hình bình hành mang dáng dấp loại thành Vô-băng Pháp, dài khoảng 2 ki-lô-mét, rộng 1 ki-lô-mét. Hoàng thành được xây trên bờ sông Hương, có hào bao bọc, trên thành bố trí rất nhiều đại bác kiểu cũ (nạp thuốc, châm ngòi nổ). Thành có 6 cửa ra vào xây theo lối kiến trúc Tàu. Một đội quân An Nam khoảng trên 15.000 người, trang bị kém (súng hỏa mai) có nhiệm vụ bảo vệ. Phía đông bắc thành có một đồn canh nhô ra khỏi mặt thành, gọi là đồn Mang Cá và đã cho làm Công sứ quán Pháp từ năm 1874. Tại Mang Cá có một đại đội lính thủy đánh bộ chiếm giữ. Một đại đội khác cũng được bố trí ở Mang Cá. Đại đội này theo lệnh của Trung tá Péc-nô (Pernot), từ mùa đông trước đã nghiên cứu, điều tra kỹ càng hoàng thành và những cứ điểm quân sự trong nội thành. Các sĩ quan Pháp đã được phép tự do đi thăm Kinh đô, vào Hoàng thành.

Đến Huế, xe Cuốc-xy yêu cầu được yết kiến Vua nhưng bị chối từ vì Thượng thư Bộ binh Tôn Thất Thuyết “đang bị mệt”. Ngày 4-7, tướng Đờ Cuốc-xy cùng với Ban Tham mưu tổ chức một tiệc lớn, có mặt các sĩ quan cao cấp đến đại úy, cả các chỉ huy lính châu Phi, lính thủy đánh bộ.

Trong ngày, quan Thượng thư Bộ binh Tôn Thất Thuyết đã yêu cầu các sĩ quan Pháp không được vào Thành vì có những điều “không thuận tiện” và Đờ Cuốc-xy đã chấp nhận(1).

Tiệc tan vào giữa trưa. Mọi người ra về. Các sĩ quan ở Mang Cá về đơn vị bằng thuyền do người An Nam chở. Nửa đêm và rồi vào một giờ sáng hai phát đại bác bỗng bắn vào Mang Cá, một quả đạn chui qua căn nhà tranh của Trung tá Péc-nô. Người trong Công sứ quán kêu la ầm ĩ.

Quân An Nam vượt qua các bức tường thấp, xông vào tấn công quân Pháp, ném mồi lửa vào các mái nhà tranh.

Lính châu Phi bất ngờ hốt hoảng chạy ra, nhiều người chỉ mặc quần áo lót và đã bị lửa bén vào. Không kịp bắn, lính Phi dùng lưỡi lê chống cự…

Quân Pháp đánh chiếm các cứ điểm Huế ngày 20-8-1885. Tranh tư liệu của Pháp.

Quân An Nam bị đánh lùi lại sau các bức tường. Bấy giờ lính châu Phi đã lập lại được trật tự, bắn mạnh vào đối phương. Cùng lúc, lính bộ binh, dưới sự chỉ huy của Đại úy Boóc-nơ (Borne), rồi quân của Trung tá Péc-nô, của đại úy Mét-din-gơ (Metzinger) đã đến tham chiến, ứng cứu. Tuy nhiên, đại bác vẫn bắn phá vào Mang Cá, trong suốt cả ngày.

Trước tình hình đó, Trung tá Péc-nô chỉ huy lính Phi và Đại úy Boóc-nơ chỉ huy lính bộ binh, tổ chức 2 mũi tấn công vào Kinh đô, vào Hoàng thành.

Quân Pháp phá hủy các chướng ngại vật, vượt qua các công sự chắn ngang đường. Trên con hào đầy nước, quân An Nam không thể ngăn cản được hỏa lực của quân Pháp. Cuối cùng, đến 7 giờ sáng, lá cờ của An Nam trên một cổng thành đã bị quân Pháp chiếm, hạ xuống. Toàn bộ Hoàng thành phía Nam đã bị chiếm. Quân Pháp tiến đánh và chiếm Hoàng cung. Trong thành có nhiều đám cháy lớn. Vua và Triều đình, và Thượng thư Bộ binh Tôn Thất Thuyết đã rời Hoàng cung trên các con voi và mang theo nhiều vàng bạc, qua cổng thành phía Tây, lên miền núi.

Chưa biết số thiệt hại cuối cùng của 2 bên. Phía Pháp mất Trung úy Lu-y (Louis) tử trận trong ngày 6-7-1885, khi đang chiến đấu trong đội hình bảo vệ Công sứ quán (bị một quả đạn bắn vào bụng). Có tin đầu tiên: 2 đại úy tử trận, 3 trung úy bị thương, 15 lính bị thương, quân An Nam thiệt mạng khoảng 800 người.

Khi đã yên tiếng súng, quân Pháp tràn vào các cung điện, thu được 10 triệu đồng, các vàng bạc, nhiều thỏi vàng… mà Thượng thư Tôn Thất Thuyết không kịp cho chở đi. Một số tài sản nghệ thuật tìm được trong các cung cũng đều bị tịch thu…

------

(*) Theo tài liệu Việt Nam, cuộc binh biến này xảy ra vào ngày 4-7-1885 (âm lịch là đêm 22 rạng 23 tháng 5 năm Ất Dậu).

(1) Có thể coi đây là một kế để sĩ quan Pháp phải tập trung ở Mang Cá, không phân tán…

N.V.K (lược dịch)