QĐND - Giả là vợ chồng để qua mắt địch. Giả rồi thành thật. Thật rồi phải lại giả. Chuyện tình của chiến sĩ biệt động Sài Gòn Năm Lai với hai nữ đồng chí hoạt động trong lòng địch về sau được các nhà làm phim lấy cảm hứng xây dựng thành các nhân vật Hoàng Sơn – Ngọc Mai – Huyền Trang trong bộ phim kinh điển của điện ảnh Việt Nam: Biệt động Sài Gòn. 

“Đừng hờn, đừng tủi nữa nghe Chinh”

Một ngày năm 1955, ty cảnh sát Hậu Nghĩa (Long An) thực hiện một cuộc gọi đột ngột lên Sài Gòn. Cuộc gọi ấy nhằm xác nhận nhân thân người đàn ông 30 tuổi thuộc dòng dõi thế gia xin xuất cảnh sang Cam-pu-chia “chơi ít ngày” vì … “giận vợ”. Đầu dây bên kia là cô Phạm Thị Phan Chính (thường gọi Phạm Thị Chinh) - lá ngọc cành vàng gọi chủ tiệm vàng Phú Xuân có tiếng lúc bấy giờ là cậu ruột, em gái của trưởng ty cảnh sát Nha Trang. Sau khi xác nhận thông tin, cảnh sát chính quyền Sài Gòn buộc phải giữ “ông chồng hay giận dỗi” để chờ cô Chinh xuống đón. Trước mặt bọn cảnh sát, “cô vợ” xinh đẹp hết lời xin lỗi rồi năn nỉ “chồng” về lại Sài Gòn. Đó là lần đầu tiên “vợ chồng” Phạm Thị Chinh và Năm Lai gặp nhau. Tất cả tình huống diễn ra ở Ty Cảnh sát đều do tổ chức sắp đặt nhằm tạo vỏ bọc hợp pháp đưa đồng chí biệt động Năm Lai trở lại Sài Gòn, tiếp tục hoạt động bí mật giữa nội thành sau Hiệp định Giơ-ne-vơ 1954.

Liệt sĩ Phạm Thị Phan Chính.

Trong ngôi nhà 287/70 Nguyễn Đình Chiểu, quận 3, nay là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, ông Nguyễn Quang Vinh – nguyên thiếu tá đặc công được ông Năm Lai tin tưởng giao trông coi ngôi nhà sau khi mất - đã kể lại cho chúng tôi như vậy.

Ông Vinh vẫn nhớ rất rõ: Chiến sĩ biệt động Năm Lai tên thật là Trần Văn Lai, sinh năm 1920 trong một gia đình nghèo tại Kiến Xương, Thái Bình. Năm 1942, ông rời quê hương vào Bình Dương làm phu cao su cho các đồn điền Pháp. Cảnh áp bức, bóc lột tàn tệ mộ phu khiến ngọn lửa căm thù quân xâm lược và bè lũ bán nước tay sai trong ông thêm ngùn ngụt. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Năm Lai tham gia công tác trừ gian diệt ác của tổ chức Tự vệ Quyết tử 950, đồng thời gây dựng nhiều cơ sở cách mạng tại Sài Gòn. Do đó, ông được tổ chức yêu cầu ở lại nội thành tiếp tục hoạt động sau Hiệp định Giơ-ne-vơ. Sau cuộc gặp gỡ tại Ty Cảnh sát Hậu Nghĩa, Năm Lai lập gia đình với bà Chinh theo lệnh của tổ chức. Bấy giờ, bà Chinh cũng là một chiến sĩ biệt động vừa được kết nạp Đảng.

Bằng tài trí cùng sự hậu thuẫn của gia đình vợ, Năm Lai trở thành một nhân vật có tiếng trong giới kinh doanh tư sản Sài Gòn dưới vỏ bọc của một nhà thầu khoán tài ba mang tên Mai Hồng Quế. Là chủ thầu khoán Dinh Độc Lập, nhà tỷ phú Mai Hồng Quế được cấp giấy ra vào Dinh tự do, được đích thân Trung tá Huỳnh Giá, bấy giờ là Trưởng phòng nội dịch, lái xe riêng đưa vào. Thời gian này, ông Năm Lai và bà Chinh tiếp tục bí mật gây dựng nhiều cơ sở, lực lượng cách mạng tại nội thành.

Chiến sĩ biệt đồng Sài Gòn Trần Văn Lai (Năm Lai).

Từ vợ chồng trên danh nghĩa, cùng kề vai sát cánh chiến đấu trong lòng địch, họ dần yêu nhau. Tình giả thành tình thật. Nhưng khi tình yêu giữa hai người đồng chí ngày càng sâu sắc, gắn bó thì tai ương ập đến. Năm 1964, bà Chinh bị bắt. Địch nghi ngờ bà là Việt Cộng khi hai tù nhân Côn Đảo bà bảo lãnh, nhận là họ hàng đột ngột mất tích. Dù bị địch tra tấn hết sức dã man, nữ biệt động kiên trung vẫn không hề hé môi. Không khai thác được thông tin gì, một thời gian sau chúng đành thả bà. Mặc dù ông Năm Lai đã cố gắng chạy chữa, nhưng với thương tích nặng nề, bà Chinh qua đời sau một thời gian ngắn. Đôi vợ chồng trẻ vẫn chưa có với nhau một mặt con. Cuộc hôn nhân đầu ra đi theo cái chết của người vợ trẻ làm trái tim Năm Lai đớn đau, chua xót. Nước mắt thù nhà hòa trong mối hận nước non. “Sớm muộn Bắc Nam thề hiệp một/ Đừng hờn, đừng tủi nữa nghe Chinh!”. Uất hận, ông khắc câu thơ ấy trên bia mộ vợ như một lời hẹn ước phu thê cũng là lời hẹn ước của người đồng chí quyết chiến đấu cho ngày Bắc Nam sum họp như tâm nguyện người nằm xuống.

“Cô nhân tình” và căn hầm bí mật

Phạm Thị Chinh hy sinh, người ta vẫn tưởng rằng bà còn sống. Đó là sự sắp đặt. Có vậy, ông Năm Lai với bà Đặng Thị Thiệp mới dựng nên được vở kịch cô giúp việc qua mặt bà chủ đang đi xa, quyến rũ nhà tỷ phú hào hoa hơn mình 20 tuổi. Tháng 5-1966, đồng chí Đỗ Tấn Phong, Tham mưu phó phân khu 6 Sài Gòn - Gia Định, thay mặt tổ chức chấp thuận cho hai ông bà “xây dựng gia đình trong điều kiện đơn tuyến để bảo đảm bí mật cơ sở cho yêu cầu cách mạng”. Hiện giấy xác nhận hôn nhân của ông Năm Lai và bà Thiệp vẫn còn được lưu giữ tại ngôi nhà 287/70 Nguyễn Đình Chiểu. Thế nhưng với những người hàng xóm thì bà Thiệp vẫn là nhân tình không hơn không kém của nhà tỷ phú Mai Hồng Quế.

Bà Thiệp sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống cách mạng tại Quảng Ngãi, từng làm giao liên cho phong trào đấu tranh chính trị, bảo vệ Hiệp định Giơ-ne-vơ. Sau khi rời Đà Lạt về Sài Gòn, bà được tổ chức bố trí tiếp xúc với ông Năm Lai, dựng nên vở kịch trên để tham gia quản lý hầm ém cán bộ và giấu vũ khí giữa nội thành. Cùng bên nhau trong cuộc chiến hiểm nguy, một lần nữa mối tình do tổ chức sắp đặt là mảnh đất cho tình yêu thật nảy nở. Yêu nhau nhưng họ vẫn phải đóng kịch để chịu sự dè bỉu của thiên hạ. Chồng làm thầu khoán, vợ bán đồ Mỹ viện trợ. Số tiền thu được họ cung cấp cho tổ chức, bảo vệ tài liệu mật, chạy căn cước giả…

Ông Trần Văn Lai (ngoài cùng, bên phải) và bà Đặng Thị Thiệp (ngoài cùng, bên trái) đón nhận bằng công nhận Di tích cho căn nhà 287/70 Nguyễn Đình Chiểu. Ảnh do nhân vật cung cấp.

Đầu năm 1967, dưới sự chỉ huy của đơn vị Biệt động 159, ông Năm Lai lấy cớ sửa căn nhà mới mua tại số 287/70 Nguyễn Đình Chiểu để đào hầm vũ khí, chuẩn bị cho trận đánh Dinh Độc Lập trong Chiến dịch Xuân Mậu Thân 1968. Thời gian này, bà Thiệp phải chuyển về Gò Vấp. Gần một năm đào hầm là gần một năm vợ chồng không gặp nhau. Đứa con đầu lòng ra đời năm ấy không biết mặt cha. Hầm đào xong, bà Thiệp trở về cùng chồng cất vũ khí và nuôi giấu cán bộ. Đôi lúc, để hàng xóm khỏi dị nghị, vợ chồng lại giả vờ to tiếng, đẩy, ném đồ đạc loảng xoảng như đang có ẩu đả nhằm át đi tiếng động khi chuyển vũ khí xuống hầm. Rồi họ vờ giận dỗi, mỗi người ngủ mỗi nhà để trông coi.

Ông Vinh cho biết, mỗi lần gặp lại các đồng chí cùng vào sinh ra tử một thời tại căn nhà này, bà Thiệp vẫn thường hay nhắc lại cái đêm lịch sử chồng và 18 đồng chí Đội 5 tiến đánh cơ quan đầu não của địch. Đêm Mùng Một Tết Mậu Thân, bà lặng lẽ thu xếp đồ đạc cho chồng. Ông đi, bà ở lại trông coi căn hầm mà lòng như lửa đốt. Rồi tin dữ đổ về. Đồng đội người hy sinh, người bị bắt. Tin tức về chồng bặt tăm. Khi bà đang ôm con tuyệt vọng thì ông xuất hiện phờ phạc trước cửa nhà với chiếc xe đạp cọc cạch. Thương chồng nhưng để không bị lộ, bà giả vờ lên cơn ghen lồng lộn. Bà gào khóc, mắng nhiếc với lý do đang chiến sự hỗn loạn mà ông bỏ mặc bà để về với vợ lớn.

Sau trận đánh đó, chủ thầu khoán Mai Hồng Quế bị truy nã, tất cả gia sản bị tịch thu. Nhưng căn hầm vũ khí mãi là bí mật với chúng. Để không bị địch phát giác, gia đình thay chỗ ở liên tục. Cả 5 đứa con đều không được mang họ cha và phải gọi cha mình là bác Năm. Năm 1972, Năm Lai bị bắt. Địch giam cầm và tra tấn ông dã man ở nhà tù chi khu Sơn Tịnh (Quảng Ngãi). Bà Thiệp vừa một mình tảo tần nuôi con, vừa tất tả chạy ngược chạy xuôi lo cho chồng giấy chứng nhận bệnh tâm thần. Không khai thác được gì, chúng thả ông về nhưng vẫn cho người theo dõi gắt gao người đàn ông điên loạn này.

Sau ngày đất nước giải phóng, ông Năm Lai từ giã vai người điên, trở lại công tác ở Bộ tư lệnh thành phố Hồ Chí Minh rồi chuyển sang Phòng Tổng kết chiến tranh. Năm 1981, người thương binh loại 1/4 nghỉ hưu. Ông sống ở căn nhà 85 Nguyễn Hữu Cầu, cùng bà Thiệp chăm nom xe bán nước rau má, máy xay cua... Căn nhà chứa hầm vũ khí vẫn đón bước chân ông sớm tối đi về trông nom.

Bây giờ, trong căn nhà ở phường Tân Định, quận 1, TP Hồ Chí Minh, ngày ngày bà Thiệp vẫn nhang đèn cho bàn thờ của chồng và chị (bà Phạm Thị Chinh). Bà Phạm Thị Chinh được công nhận là liệt sĩ năm 1984. Một năm sau, bà Đặng Thị Thiệp vinh dự nhận Huân chương Kháng chiến hạng ba. Đến nay, khi 6 người con của họ đã thành đạt, câu chuyện tình yêu năm nào giữa ba người vẫn là minh chứng sống bất diệt cho tình yêu cao đẹp trong thời chiến. Tình yêu ấy lặng lẽ với những hy sinh lớn lao, niềm riêng đặt trong niềm chung để làm nên cuộc cách mạng thần thánh của dân tộc.

Quỳnh Nga