QĐND - Dưới sự tài trợ của Quỹ Trao đổi và phát triển văn hóa thuộc Đại sứ quán Đan Mạch tại Hà Nội, cuốn sách tiếng Anh “Vietnamese contemporary art 1990-2010” (Nghệ thuật Việt Nam đương đại 1990-2010) của hai nhà nghiên cứu Bùi Như Hương và Phạm Trung đã được NXB Tri thức ấn hành mới đây.

Quãng thời gian từ năm 1990 đến năm 2010 là hai mươi năm phát triển bùng nổ về nghệ thuật, không chỉ hội họa hiện đại, mà bên cạnh đó còn có cả những thử nghiệm nghệ thuật mới như: Sắp đặt, trình diễn, pop art, video art, digital art…; cái mà trên thế giới nói chung gọi là nghệ thuật đương đại (để tạm phân biệt với modern art-nghệ thuật hiện đại của thời kỳ trước). Nếu ở khoảng những năm đầu sau Đổi mới (1986), hội họa là chủ đạo; thì những năm về sau, nghệ thuật đương đại mới là tâm điểm dư luận. Sự hiện diện của các hình thức nghệ thuật đương đại đã được báo chí, văn đàn nghệ thuật đề cập tới ít nhiều, và là đề tài gây tranh cãi bởi tính tiền phong, cực đoan của nó. Sự tranh cãi không chỉ do sự thay đổi đột ngột về hình thức, chất liệu, phương tiện nghệ thuật, là sự thách thức, gây sốc về cảm giác và thẩm mỹ; đồng thời còn là sự thay đổi các giá trị nghệ thuật, sự đi ngược hoàn toàn các quan niệm lâu nay về cái đẹp và giá trị vĩnh hằng, là tính xã hội hóa nghệ thuật, bình dân hóa nghệ thuật. Và cuối cùng là sự can thiệp trực tiếp của nghệ thuật vào các vấn đề “nóng” ở thời kỳ toàn cầu hóa.

Cũng do phát triển chậm và mở cửa muộn nên nghệ thuật Việt Nam hiện nay đang trải nghiệm và giải quyết cùng một lúc cả hai giai đoạn: Phát triển nghệ thuật hiện đại và thể nghiệm nghệ thuật đương đại. Một mặt, hội họa vẫn tiếp tục nảy nở với đủ loại phong cách cá nhân khác nhau. Đây chính là quá trình đổi mới, “hiện đại hóa” của mỹ thuật Việt Nam theo cách riêng của nó, không giống với phương Tây. Trong khi hội họa phương Tây, dường như đang khô kiệt dần vì đời sống công nghiệp và ý thức công nghiệp, thì hội họa Việt Nam còn tràn trề tính hồn nhiên dân gian, bản năng, gắn với thói quen và lối sống nông nghiệp. Tuy nhiên, có thể thấy ở Việt Nam, hội họa đích thực, chân thành ngày càng trở nên hiếm hoi hoặc xuống cấp trở thành nghệ thuật hàng chợ dân gian, trang trí mỹ nghệ. Phần còn lại cấp tiến hơn, trở thành phương tiện có mặt trong các trò chơi thể nghiệm đương đại, dưới hình thức nghệ thuật sắp đặt, body art, pop art, collage, graffiti, digital art…

Nghiên cứu những thể nghiệm nghệ thuật đương đại còn rời rạc, chưa được hình thành rõ nét, thiếu hệ thống. Cho đến nay, vẫn chưa có một ấn phẩm nào được xuất bản đề cập một cách khái quát, chuyên sâu những đặc điểm, sự kiện nghệ thuật, những cá nhân nghệ sĩ tiêu biểu của nghệ thuật đương đại Việt Nam thời gian qua. Sự ra đời của cuốn sách “Vietnamese contemporary art 1990-2010” đáp ứng nhu cầu hiểu biết chuyên sâu về nghệ thuật đương đại.

 Cuốn sách gồm 3 phần: Nghệ thuật đương đại trong khái niệm, Nghệ thuật đương đại trong thực tiễn ở Việt Nam, Tác giả-Tác phẩm. Dù kết cấu chặt chẽ, nội dung đa dạng song cuốn sách vẫn chưa thể khái quát hết toàn bộ hoạt động sáng tạo nghệ thuật đương đại đa dạng ở Việt Nam thời gian qua, cũng như khó có thể khẳng định những gì còn đang là vấn đề thời sự mới mẻ của nghệ thuật. Điều đáng ghi nhận ở cuốn sách là nỗ lực của các tác giả với mong muốn giản dị: Trước hết là tập hợp thông tin, sau là bù đắp được phần nào những thiếu hụt kể trên của lĩnh vực nghiên cứu, đồng thời, hy vọng có thể đáp ứng được nhu cầu tìm hiểu của công chúng nghệ thuật. Với phần viết tổng quan về nghệ thuật đương đại Việt Nam và giới thiệu quá trình hoạt động, ảnh minh họa tác phẩm của các nghệ sĩ, cuốn sách sẽ giúp cho người đọc có được thêm thông tin về những sự kiện, hoạt động và những nghệ sĩ đương đại đặc sắc trong 20 năm vừa qua.

Sự hiểu biết được phần nào hoạt động và các nghệ sĩ đương đại thông qua cuốn sách sẽ giúp cho người đọc Việt Nam và nước ngoài biết rõ hơn những giá trị văn hóa, xã hội của Việt Nam hiện nay.

 Bài và ảnh: VIỆT PHONG