QĐND - Biếm họa là món ăn tinh thần thú vị của nhiều người. Chẳng cứ gì dân Việt Nam ta mà dường như cả thế giới đều mê biếm họa. Bằng chứng là hằng năm Tổ chức báo chí thế giới đều có giải thi vẽ biếm họa, năm 2012 này giải thưởng đặc biệt có trị giá lên đến 20 nghìn euro. Nhân dịp Cúp Rồng tre (của Báo Thể thao & Văn hóa) năm nay vừa tìm được chủ nhân, xin bàn thêm về biếm họa.

"Ăn cả phần của tương lai" - tranh của Đỗ Anh Dũng.

Ý tưởng, tài năng và trách nhiệm

Họa sĩ Nguyễn Thành Chương, Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật chuyên ngành đồ họa (Hội Mỹ thuật Việt Nam), là người mê biếm họa. Anh có thói quen xem biếm họa trước rồi xem các bài báo sau (ấy là với những tờ báo có mục biếm họa). Đến giờ anh vẫn “nhớ như in” nhiều bức biếm họa in trên báo của bốn mươi, năm mươi năm trước. Giờ Thành Chương là họa sĩ có danh của làng mỹ thuật Việt Nam nhưng thi thoảng cũng cầm bút vẽ biếm họa.

Họa sĩ, kiến trúc sư Lý Trực Dũng thì vẫn nhớ như in ngày đầu tiên máy bay Mỹ đánh phá Hà Nội trong chiến dịch Sấm rền năm 1972. Ông kể, chỉ trong hai ngày Hội Mỹ thuật phát động, các họa sĩ của ta ngồi dưới mưa bom vẽ tranh biếm đả kích không quân Mỹ, triển lãm được tổ chức ngay sau đó, bà con xem rất hả hê...

Ấy là chuyện biếm họa thời trước. Thời nay không riêng gì họa sĩ mới cầm bút vẽ tranh châm biếm mà tưởng như bất cứ người dân nào cũng có thể làm. Bằng chứng là Cúp Rồng tre qua 3 lần tổ chức, lần nào cũng có các họa sĩ nhí tham gia. Phân tích cho kỹ ra, biếm họa không câu nệ vào các tỷ lệ hình khối, phối màu, bố cục... thế nhưng để vẽ được tranh biếm, nhất định phải có tài, có ý tưởng và có trách nhiệm xã hội.

Hà Gia Khánh, 12 tuổi, đã thể hiện được tài năng hội họa cũng như trách nhiệm xã hội của mình qua tác thẩm tham gia Cúp Rồng tre lần thứ III. Em nói:  “Từ nhỏ, ở nhà, bố mẹ em đã luôn dạy phải giữ vệ sinh chung như bỏ rác vào đúng nơi quy định, nhưng khi đi đường em vẫn thấy không ít người thường hay vứt rác bừa bãi, thật là vô ý thức”. Từ nhận thức đó, Gia Khánh đã thể hiện tác phẩm Chúng ta chung tay góp phần cho thế giới thêm sạch. Tác phẩm được sự khen ngợi của nhiều họa sĩ.

Quả là, đối với thể loại biếm họa, trách nhiệm xã hội của người cầm bút được đặt hàng đầu. Không có trách nhiệm đó, tranh biếm họa sẽ không phát huy được một thuộc tính rất quan trọng đó là phê phán, đả kích, như một thể loại báo chí.

"Cá hóa thạch" - tranh của Nguyễn Hữu Lộc.

Một thể loại báo chí quan trọng

Hội Nhà báo Việt Nam cũng đã trao giải thưởng trị giá 10 triệu đồng cho họa sĩ Đỗ Anh Dũng, người “châm” nhiều nhất qua các lần tổ chức của Cúp Rồng tre. Đồng chí Hà Minh Huệ, Phó chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, nói: “Chúng tôi luôn coi tranh châm biếm là một thể loại báo chí quan trọng, lịch sử phát triển của báo chí Việt Nam đã ghi nhận những đóng góp của thể loại báo chí đặc biệt này. Hội Nhà báo mong muốn có thêm nhiều tác phẩm tranh châm biếm tốt, tác động tích cực tới hành vi của xã hội”.

Chủ đề của Cúp Rồng tre lần thứ III là “Môi trường và biến đổi sinh thái”. Một chủ đề lớn, động chạm tới nhiều vấn nạn mang tính toàn cầu. Song qua góc nhìn của các “biếm sĩ”, những hành vi vô ý thức tưởng như đơn giản nhất cũng đã bị phê phán. Dễ thấy, vấn nạn toàn cầu không ở đâu xa, nó ở ngay trước hiên nhà chúng ta.

Khoảng 5 thập kỷ vừa qua, trên thế giới đã xuất hiện rất nhiều tranh biếm họa về môi trường và có khá nhiều cuộc thi biếm họa quốc tế về nó. Một đề tài nóng, nhưng không mới vì đã được rất nhiều người khai thác, nên việc tìm được ý tưởng mới là khó; và đó chính là thách thức không dễ gì vượt qua cho các họa sĩ tham gia cuộc thi lần này. Nhưng gần 100 họa sĩ biếm họa chuyên và không chuyên đã tích cực đến với cuộc thi với khá nhiều ý tưởng hay. Hình ảnh đầy tính tượng trưng quốc tế như Trái đất, thần Atlas v.v.. xuất hiện ở khá nhiều tranh dự thi với nỗi đau vô bờ bến vì phải vác Trái đất quá... bẩn. Bản sắc Việt Nam qua các tác phẩm âm nhạc, mỹ thuật, văn học tiêu biểu cũng được các họa sĩ biếm chế thành tác phẩm biếm họa. Cá chép trong tranh dân gian Lý ngư vọng nguyệt (tuyệt tác của dòng tranh Hàng Trống) sống động, quá đẹp về hình, về màu, thâm thúy về ý nghĩa là thế  bỗng... còn độc bộ xương bởi nước thải công nghiệp đen ngòm. Bốn gã trông dữ dằn, đằng đằng sát khí tay cầm dao, rìu, cưa tay, cưa máy vây quanh một cây con mới nhú lá non. Rồi những kẻ đi săn với súng cao su, nỏ, súng săn vây thành một vòng tròn chĩa vào một con chim mới ra ràng còn nằm trong tổ. Ngành du lịch cũng bị phê phán vì các núi rác cao ngất trời ở các địa điểm du lịch. Có họa sĩ biếm còn chế cả nhạc giao hưởng: Tuyệt phẩm có tên “Dòng sông đen” chắc khó có dàn nhạc nào trên thế giới này dám chơi...

Mong các họa sĩ biếm ra tay mạnh hơn, làm cho xã hội sạch hơn.

Lê Đông Hà