QĐND - Nhà văn Nguyễn Khắc Phê sinh ra trong một gia đình khoa bảng danh tiếng. Cha ông là Nguyễn Khắc Niêm (1889-1954) đậu Hoàng giáp năm 1907. Các anh đều là những học giả nổi tiếng là: Nguyễn Khắc Dương, Nguyễn Khắc Viện và Nguyễn Khắc Phi.

Nguyễn Khắc Phê viết nhiều thể loại khác nhau nhưng, hơn hết, Nguyễn Khắc Phê hiện hữu trước nhất trong tư cách cầm bút là nhà tiểu thuyết. Các tiểu thuyết của Nguyễn Khắc Phê như “Đường qua làng Hạ” (1976), “Chỗ đứng người kỹ sư” (1980), “Thập giá giữa rừng sâu” (2003), “Những ngọn lửa xanh” (2008)… và nhất là “Biết đâu địa ngục thiên đường” (2010) đã đem lại cho ông nhiều giải thưởng văn nghệ danh giá.

Tiểu thuyết của Nguyễn Khắc Phê có thể nói khá thuần nhất về phong cách, đó là sự trung thành dài lâu với lối viết hiện thực. Tiểu thuyết Nguyễn Khắc Phê cho thấy ở nơi ông là một nhà tiểu thuyết luôn đau đáu tâm huyết trước cuộc đời. Nguyễn Khắc Phê muốn đào sâu thêm mãi những lớp vỉa hiện thực của cuộc đời và con người. Hay nói chính xác hơn, của những thân phận người bé mọn, nhưng sống nhân hậu và chân thành với thế giới. Tiểu thuyết, vì thế, luôn là một nỗ lực khám phá đời sống trong tính chân thực có thể của nó. Nhân vật tiểu thuyết Nguyễn Khắc Phê không hấp dẫn ở chỗ kinh lịch phi thường, năng lực khác thường, cuộc đời phiêu lưu, kỳ thú hấp dẫn, hay có khi quái gở nhằm câu khách cái thị hiếu thẩm mỹ thích giật gân của sự đọc. Nhân vật tiểu thuyết Nguyễn Khắc Phê là những con người bình thường trong đời sống như anh công nhân, người lính, anh công chức, người trí thức “thường dân”, không tên tuổi, nhưng luôn phải lựa chọn trước cuộc đời. Lựa chọn tình nghĩa, hay bất nghĩa, giữ gìn nhân tính, hay sống phi nhân tính, các đạo lý cuộc đời luôn nằm trước thế lưỡng phân đúng - sai như một sự thật đôi khi rất tàn nhẫn.

Với lối tái hiện lại cuộc sống bằng bút pháp mộc mạc, gần gũi như lời thủ thỉ tâm sự chân thành. Cốt truyện sự kiện dọc theo thời gian tuyến tính. Tiểu thuyết Nguyễn Khắc Phê dẫn dắt người đọc một cách nhẹ nhàng, không quá lắt léo về ý tưởng, hình ảnh nhưng thấm đậm nỗi sâu sắc về cuộc đời. Đọc Nguyễn Khắc Phê, vì thế, là cách đọc chiêm nghiệm về đời sống. Sự sâu sắc trong cách nhìn về, nghĩ về cuộc đời, kiếp người trong tiểu thuyết Nguyễn Khắc Phê, vì thế, là chất men làm say sự đọc khi đi qua các trang tiểu thuyết của ông.

Trong cuốn tiểu thuyết đỉnh cao của Nguyễn Khắc Phê “Biết đâu địa ngục thiên đường”, câu chuyện xoay quanh cuộc trở về của nhân vật chính tên Tâm trên một chuyến xe lửa tìm về quê xưa, và cũng là tìm về quê xưa cả trong những hoài niệm, hồi ức. Tiểu thuyết, do đó, mở ra với kết cấu dựa vào cuộc trở về quê nhà xưa của nhân vật chính. Trong đó, cuộc trở về trong nội tâm là âm chủ, còn chuyến tàu trong thực tế chỉ là thứ yếu. Dòng nội tâm của nhân vật chính mang đặc điểm rõ nét là gắn kết mật thiết với tâm lý hồi cố. Với Tâm, chỉ có miền ký ức, một nỗi niềm hoài hương dằng dặc. Trong cuộc trở về của Tâm, ông bà cụ Huy là hình ảnh của một quê hương Việt cũ mang dấu ấn phong kiến; Thanh - Kiên và Hưng là những con người của phe chiến thắng, xã hội mới - những người cộng sản, và Tâm - kẻ đi lạc, bị cho là thuộc chiến tuyến bên kia (ngoài ra còn phải nói tới Linh - con gái Thanh - hình dáng của lối sống trẻ hiện đại). Như vậy, câu chuyện của đời Tâm, của gia đình Tâm trải dài suốt một thế kỷ XX đầy biến động của dân tộc Việt Nam được tiểu thuyết Nguyễn Khắc Phê tái hiện lại một cách tự nhiên và sinh động trong chiều sâu ý nghĩa cuộc đời.

Mỗi một nhà văn có tài đều biết cách hấp dẫn độc giả của mình bằng những phong vị riêng trong sự viết. Với Nguyễn Khắc Phê, sự sâu sắc, thành thật, mộc mạc chân thành và đầy lòng nhân ái trong cách nhìn về cuộc đời của tiểu thuyết là chiếc chìa khóa vạn năng mở vào đam mê của người đọc tiểu thuyết.

Thạc sĩ NGUYỄN MẠNH TIẾN