QĐND - Nhà thơ nào cũng muốn thơ mình sống lâu trong lòng bạn đọc, thơ mình có giọng điệu riêng, thậm chí không ít người còn mong muốn mình là người khởi xướng ra các trường phái. Bởi vậy, đổi mới thơ, làm cho thơ mới mẻ hơn, hay hơn là mong muốn chính đáng của nhà thơ. Tuy nhiên, thơ là loại hình nghệ thuật ra đời rất sớm, nền thơ của nhân loại cũng như của dân tộc đã có bề dày hàng ngàn năm, nên đổi mới không dễ. Tôi quan niệm rằng, sự tìm tòi đổi mới nào có tác dụng bồi đắp cho nền thơ vốn có dày dặn thêm là sự đổi mới có giá trị, còn những ai nhân danh đổi mới để phủ định nền thơ đã có, coi như từ họ trở đi mới có thơ thì chính họ là người phá thơ, cái họ viết không liên quan đến thơ nên không thể dùng ba chữ “đổi mới thơ” được.
Sự đổi mới thơ trong một phần tư thế kỷ qua có những thành tựu đáng kể: Thơ được hướng nội hơn và dấu ấn của mỗi nhà thơ rõ nét hơn trong tác phẩm của mình. Dung lượng vấn đề này đủ cho các công trình nghiên cứu dày dặn hoặc các luận văn Thạc sĩ, Tiến sĩ. Ở đây tôi không đi vào nội dung ấy mà chỉ đề cập tới những điều ngộ nhận trong giai đoạn này.
Đổi mới không chỉ có nội dung là khác trước, mà còn hàm nghĩa tốt hơn, hay hơn. Đổi mới đúng nghĩa như vậy thật không dễ chút nào, nó đòi hỏi người muốn đổi mới phải thấu đáo những gì đã có và có năng lực phát hiện ra những hạn chế, ràng buộc cái cũ, đồng thời có sức sáng tạo, đề xuất ra cái mới. Trong thực tế, khả năng những người muốn đổi mới thơ có được như vậy không nhiều, một số người chỉ cố cho thơ mình khác lạ, chứ không suy xét đến hiệu quả của cái khác lạ đó đem lại cho bạn đọc. Tôi nghĩ rằng, mỗi thế hệ nhà thơ nên nói đúng điều mình nghĩ, đó là nội dung, còn hình thức thì biểu đạt thế nào mà mình cho là hiệu quả nhất, làm như vậy mà thơ mình có nét mới thì cái mới ấy có giá trị đóng góp cho nền thi ca. Còn những ai chỉ cố viết cho khác những người đi trước, thì cái khác ấy phần nhiều không phải là cái mới mà bạn đọc mong đợi.
Trong thực tế có nhà thơ đổi mới thơ bằng cách nói ngược. Đổi mới kiểu này thật dễ, chẳng phải suy nghĩ gì nhiều, chỉ cần lật ngược lại những thứ đã quen tai. Cách làm này có thể có hiệu quả khi thứ quen tai từ trước không còn đúng với hiện tại, nhưng tiếc thay, họ nói ngược cả những thứ đã thành đạo đức, lương tâm như tình mẫu tử, tình quê hương đất nước và những quan niệm về cái thiện và cái ác. Có người làm thơ ca ngợi Cám, lên án Tấm, khen Lý Thông, chê Thạch Sanh… Đành rằng cách cư xử của cô Tấm trong chuyện Tấm Cám, không phải mọi thứ đã hay, đã đúng, nhưng đó không thể là lý do để cho cô Cám lên ngôi.
Có người lại chú ý đổi mới hình thức câu thơ bằng cách phá vỡ cấu trúc câu. Đành rằng thơ không đòi hỏi ngữ pháp như văn xuôi, câu thơ không cần có đủ các thành phần của mệnh đề và có khi cho phép nhà thơ nói tắt. Điều này từ xưa các nhà thơ đã từng làm, như trong Truyện Kiều của cụ Nguyễn Du: Đêm khuya, thân gái, dặm trường/ Phần e đường sá, phần thương dãi dầu là thi hào tung ra một loạt danh từ và một câu không có chủ ngữ để người đọc hình dung ra hoàn cảnh cái đêm nàng Kiều trốn ra khỏi Quan Âm Các mà cảm thương nàng. Hay như sau khi nghe chuyện Thúy Kiều trao duyên cho Thúy Vân, Vương Ông nói:
Vì cha làm lỗi duyên mày
Thôi thì sự ấy sau này đã em
Đã em tức là nói tắt đã có em, ai cũng hiểu điều đó.
Thế nhưng trong thời kỳ đổi mới vừa qua, có nhà thơ viết: “Anh mi ni em” rồi giải thích đó là nói tắt mệnh đề “anh lai em bằng xe đạp mi ni” đã thách đố người đọc, nhưng vẫn ít nhiều có lý, còn đến câu “Anh tiết canh em” thì thật khủng khiếp và không ai có thể hiểu được như lời giải thích của tác giả rằng câu ấy có ý “anh và em cùng ăn tiết canh”!
Có người quan niệm rằng những gì có trong đời thì cũng có trong thơ nên họ đưa vào thơ các thứ bẩn thỉu tục tĩu, những danh từ chỉ bộ phận trong cơ thể người mà ngay một bác sĩ giải phẫu cũng tránh né… và coi rằng mình là người tiên phong, vì từ cổ chí kim ai làm nổi! Cần phân biệt sự khác nhau giữa không làm nổi và không làm đối với người có văn hóa và thấu đáo phong tục, tập quán của dân tộc mình.
Tuổi trẻ thời nào cũng có thế mạnh nhưng sự sinh sau không có ưu thế gì đáng kể trong thơ. Cần lưu ý rằng các nhà thơ lớp trước cũng từng qua một thời tuổi trẻ. Tôi nhớ trong buổi liên hoan nhân lễ tổng kết cuộc thi thơ của Tuần báo Văn nghệ năm 1969, nhà văn Nguyên Hồng nâng cốc chúc mừng và gọi những người được giải chúng tôi là những “tân khoa trẻ tuổi”. Nhà văn động viên rằng, còn trẻ mà đã đạt được thành tích như thế này thì tin chắc con đường sáng tác văn học rộng mở. Nhưng sau đó ông nói tiếp: “Nhưng các anh đừng nghe thế mà chủ quan, trẻ nhất trong số tân khoa là anh Bế Kiến Quốc thì cũng đã 21 tuổi, còn lâu mới trẻ bằng anh Chế Lan Viên khi viết Điêu tàn và tôi viết Bỉ vỏ, vì chúng tôi còn vị thành niên, mới 16 tuổi”. Lời nói của nhà văn Nguyên Hồng còn có giá trị dài dài, vì nó nhắc nhở các bạn viết trẻ một điều: Tài năng tuổi trẻ không phải là đặc ân của thời hiện tại.
Thơ ca không phát triển tỷ lệ thuận với khoa học và kỹ thuật, bởi vậy, thế hệ @ trong thi ca không nói lên gì nhiều ngoài việc tác giả có thể sáng tác bằng computer và gửi bài qua email. Với thơ, những đỉnh cao trong quá khứ mãi còn sừng sững phía tương lai.
Dùng thuật ngữ đổi gác, hoặc thay ca để chỉ sự bàn giao giữa các thế hệ nhà thơ là không chuẩn xác. Sự thật, các thế hệ nhà thơ nối tiếp nhau một cách liền mạch, không có khớp nối, các thế hệ trước, sau cùng sáng tác trong một khoảng thời gian dài, thế hệ sau tiếp nhận những kinh nghiệm, thành quả của thế hệ trước, đồng thời thế hệ trước cũng mới mẻ thêm nhờ cách nghĩ của thế hệ sau, chẳng có cuộc bàn giao rõ ràng nào xảy ra ở đây. Ví như Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là một cuộc đổi thay chính trị cực lớn, thế nhưng Thơ Kháng chiến không phải chỉ do thế hệ nhà thơ xuất hiện sau Cách mạng tạo nên, mà có sự đóng góp rất đáng kể của các nhà thơ tiền chiến, rồi các thế hệ trước-sau Cách mạng ấy cùng chung sức mà làm nên diện mạo Thơ Kháng chiến như ta từng biết. Ngay cái mốc năm 1945 mà cũng không có sự thay ca, đổi gác nào giữa các thệ hệ người làm thơ, thì vào những thời điểm khác trong lịch sử từ năm 1945 đến nay, khái niệm thay ca, đổi gác ấy làm gì tồn tại được.
Vương Trọng
(Còn nữa)