Minh họa: M.T

Trong công cuộc đổi mới, hội nhập toàn cầu hiện nay, các loại hình nghệ thuật (hội họa, điêu khắc, âm nhạc, sân khấu, điện ảnh, múa, nhiếp ảnh…) đã góp phần không nhỏ vào việc nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân-vừa giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam, vừa cố gắng bắt kịp những tinh hoa của các nền nghệ thuật tiên tiến, hiện đại thế giới. Tuy nhiên, ngoài những thành tựu to lớn đã gặt hái được, nếu tự nhìn lại mình một cách công bằng và khách quan thì chúng ta vẫn nhận rõ không ít tồn tại cả khách quan và chủ quan của nó trong quá trình tìm tòi, sáng tạo để làm nên những tác phẩm thật sự mang lại hiệu quả nghệ thuật và tính thẩm mỹ cao. Đó cũng là lẽ thường tình, bởi nghệ thuật là một dòng chảy không ngừng của cuộc sống, đòi hỏi sự tìm tòi liên tục, bền bỉ, dẻo dai của nhiều thế hệ để tự hoàn thiện các khuynh hướng sáng tạo cá nhân của mỗi người nghệ sĩ…

Trước hết, ta có thể nhìn vào nghệ thuật nhiếp ảnh, một trong những loại hình mũi nhọn phản ánh nhanh nhạy những hiện thực to lớn của đất nước. Từ ảnh tư liệu, thông tấn, báo chí, thời sự cho đến ảnh nghệ thuật… với nhiều tác phẩm đa dạng, phong phú về đề tài thể hiện và hiệu quả nghệ thuật. Đặc biệt là “ảnh nghệ thuật”, đã có những bước tiến thật sự đáng kể, với nhiều đề tài, thể loại, trong đó có những hình ảnh về người phụ nữ Việt Nam. Đó là chân dung các nữ nghệ sĩ sân khấu, điện ảnh, hoa hậu, á hậu, các ca sĩ, nghệ sĩ múa, thời trang… hoặc đã nổi tiếng, thành danh và tên tuổi; hoặc đơn thuần là các cô gái trẻ trung, hấp dẫn, xinh đẹp trong cuộc sống hằng ngày của chúng ta. Nhưng, như chúng ta đều biết: Khi đi sâu vào việc mô tả vẻ đẹp của người phụ nữ, những tác phẩm nhiếp ảnh bao giờ cũng có mức độ, ranh giới giữa “ảnh nghệ thuật” và những tấm ảnh mang nội dung khêu gợi thị hiếu tầm thường, phi thẩm mỹ. Rõ ràng, những tác phẩm mô tả vẻ đẹp của người phụ nữ, cho dù dưới bất kỳ một hình thức tìm tòi thể hiện gì đi nữa, bao giờ cũng phải kín đáo, tế nhị, duyên dáng và phải đạt tới một chuẩn mực về thẩm mỹ nhất định nào đó mới được quần chúng ghi nhận, trân trọng và luôn coi đó là những sản phẩm tinh thần không thể thiếu được trong cuộc sống!

Nằm trong ngôi nhà chung của các loại hình nghệ thuật đương đại Việt Nam, thời gian qua nghệ thuật xiếc đã tạo nên không ít thành quả to lớn, được khán giả yêu mến, với nhiều giải thưởng trong nước và quốc tế, ngày càng khẳng định giá trị cũng như đã tạo nên một phong cách xiếc Việt Nam khá độc đáo, đậm đà bản sắc dân tộc, cố gắng bắt kịp tính hiện đại của các phong cách xiếc khác nhau trên thế giới. Tại Liên hoan Xiếc quốc tế tổ chức ở Hà Nội vừa qua, mặc dù chúng ta đã đoạt 1 giải vàng, 3 giải bạc… nhưng dư luận chung vẫn cho rằng, xiếc Việt Nam đã bắt đầu chững lại về chất lượng nghệ thuật, nhất là các kỹ năng, kỹ xảo biểu diễn và đặc biệt là thiếu sự đầu tư cho bộ môn xiếc thú lớn. Sân khấu xiếc của ta nhiều năm qua do hoàn cảnh nghèo nàn, thiếu thốn và cũng do quan niệm còn đơn giản, nên xem xiếc, khán giả chỉ được nhìn ngắm mãi một tấm thảm nhàm chán và đơn điệu. Trong khi các chương trình xiếc nhiều nước, ta thấy mỗi đêm biểu diễn, họ thay đến dăm ba lần thảm biểu diễn là chuyện cần thiết. Phải ghi nhận là trong những năm qua, Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã có nhiều cố gắng đáng kể về mặt nghệ thuật, trong cả hình thức, mỹ thuật, cũng như nội dung các tiết mục, nhưng quả thật xiếc Việt Nam đang có rất nhiều công việc phải làm!

Cũng thời gian qua, có không ít người cho rằng “thời hoàng kim của múa” đã qua! Nói đúng hơn thì tất cả có vẻ như còn đó, nhưng “nàng tiên múa” đã không còn trẻ trung, cuốn hút, mê say, hấp dẫn nữa. “Nàng” đã già cỗi với tất cả sự đơn điệu, nhàm chán và tẻ nhạt. Cũng lại có ý kiến lạc quan cho rằng, nghệ thuật múa đang “hồi xuân”, và đang phô diễn tất cả những vẻ đẹp vốn có của nó. Với loại ý kiến này, có người tặc lưỡi: Đấy không phải múa, mà là nhảy. Nhảy minh họa cho nhạc nhẹ. Nhảy minh họa cho thể dục nhịp điệu, thời trang và cho cả các cuộc thi hoa hậu, áo tắm nữa… Loại trừ mọi ý kiến cực đoan, cả nóng vội và lạc quan tếu, chúng ta hãy bình tâm. Bình tâm để nhìn lại mình. Bình tâm để tiếp thu một cách chọn lọc hơn những gì là tinh hoa của dân tộc và nhân loại. Và bình tâm, chính là phải tự nâng mình hơn lên về chất lượng nghệ thuật, trong những tình thế cạnh tranh mới của cơ chế thị trường, để cố gắng cùng nhau tìm ra những hướng đi mới, phù hợp với cuộc sống, tâm hồn người Việt Nam…

 Như chúng ta đã biết, thiết kế mỹ thuật là một bộ phận không thể tách rời của nghệ thuật sân khấu, bao gồm kịch bản, đạo diễn, âm nhạc, múa, ánh sáng... Trong mối quan hệ tổng hòa đó, chức năng của người họa sĩ thiết kế mỹ thuật là đưa ngôn ngữ trang trí đến với người xem; tạo điều kiện cho người nghệ sĩ biểu diễn, sáng tạo những vai diễn bất tử của mình. Kể từ ngày thành lập Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam năm 1957 đến nay đã hình thành một đội ngũ các họa sĩ sân khấu có nghề nghiệp, có bản lĩnh và tài năng; vượt qua không ít khó khăn, thiếu thốn, lạc hậu của sân khấu, bằng sự kết hợp giữa nghệ thuật truyền thống và sân khấu hiện đại, đã thiết kế hàng nghìn vở diễn từ tuồng, chèo, cải lương, kịch nói, múa rối, kịch dân ca, ca múa nhạc, xiếc... Nhưng rõ ràng vài ba năm trở lại đây, trang trí sân khấu cũng có vẻ chững lại với sự đơn điệu và lặp lại chính mình. Nếu so sánh với sân khấu các nước tiên tiến trên thế giới, chúng ta phải chấp nhận một thực tế là sân khấu của các rạp hát Việt Nam hôm nay quả là cũ kỹ, nghèo nàn, đơn điệu và lạc hậu về mọi phương diện kỹ thuật; từ ánh sáng, âm thanh đến công tác hậu đài, chuyển cảnh, các yêu cầu tối thiểu về thao tác, phối hợp trên sân khấu…

Trên đây chúng tôi đã bày tỏ một vài suy nghĩ nhỏ, về một số tồn tại của đôi ba loại hình nghệ thuật, với tư cách chuyện “bếp núc” của một người làm nghệ thuật. Những vấn đề “vĩ mô” xin được nhường quyền cho các nhà nghiên cứu, phê bình nghệ thuật tài ba và uy tín. Kể từ những năm đầu thế kỷ XXI đến nay, các loại hình nghệ thuật đều nằm trong một cơn khủng hoảng tất yếu, trước sự tấn công ồ ạt của phim ảnh, ca nhạc ngoại, băng hình sex, video, vũ trường, mạng internet… Nhưng nếu khách quan, công bằng và bình tĩnh nhìn lại thì chúng ta vẫn hoàn toàn có thể tự tin để khẳng định rằng: Nghệ thuật đương đại Việt Nam, như những ngọn lửa diệu kỳ sẽ tiếp tục bừng lên và cháy sáng với từng nhịp chuyển mới của đất nước qua những mùa xuân mới!

NSND, họa sĩ Lê Huy Quang