Làng địa đạo Vịnh Mốc thuộc xã Vĩnh Thạch, huyện Vĩnh Linh (tỉnh Quảng Trị) là một làng chài khiêm nhường có gần 100 nóc nhà nằm bên bờ biển phía đông nam thị trấn Hồ Xá chừng 13km, cách bãi tắm Cửa Tùng 7km về phía bắc, cách đảo Cồn Cỏ anh hùng 30km về phía tây.

Sơ đồ cấu trúc làng địa đạo Vịnh Mốc.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, ngoài đặc điểm chung của Vĩnh Linh là "tuyến đầu của miền Bắc, hậu phương trực tiếp của miền Nam", Vịnh Mốc có một vị thế vô cùng quan trọng cho việc tập kết và vận chuyển lương thực, vũ khí cho đảo Cồn Cỏ. Vào năm 1965, trước sự đánh phá tàn khốc của không quân và pháo binh Mỹ vào Vĩnh Linh, Vịnh Mốc gần như bị hủy diệt hoàn toàn. Người dân ở đây quyết tâm bám trụ quê hương, chi viện cho miền Nam. Với ý chí " một tấc không đi, một li không rời" quân và dân Vĩnh Linh đã chuyển cuộc sống từ mặt đất xuống lòng đất, họ đã kiến tạo một hệ thống làng hầm đồ sộ, độc đáo mà địa đạo Vịnh Mốc là đại diện tiêu biểu nhất. Cuối năm 1965, các chiến sĩ Đồn Biên phòng 140, nhân dân Vịnh Mốc đã chọn quả đồi sát mép biển, nằm ở phía nam làng Vịnh Mốc, bổ nhát cuốc đầu tiên khai sinh ra làng hầm Vịnh Mốc kì vĩ này.

Một trong những chiếc hầm chữ A dẫn vào địa đạo Vịnh Mốc.

Toàn bộ địa đạo được đào trong lòng quả đồi đất đỏ có độ cao chừng 30m, rộng hơn 7ha. Hệ thống đường hầm cấu trúc hình vòm có kích thước khoảng 0,9m x 1,75m với độ dài 2.034m bao gồm nhiều nhánh nối thông với nhau qua trục chính dài 780m, có 13 cửa ra vào, được chống đỡ bằng cột nhà, gỗ và ngụy trang kín đáo, tất cả đều đào chếch theo hướng gió, bảo đảm chức năng thông hơi cho đường hầm. Địa đạo gồm 3 tầng có độ sâu và chức năng khác nhau. Tầng một cách mặt đất 8-10m dùng để cơ động chiến đấu và trú ẩn tạm thời, tầng 2 sâu 12-15m là nơi sống và sinh hoạt của dân làng, tầng 3 có độ sâu hơn 30m là nơi trung chuyển hàng hóa, vũ khí ra thuyền lên đảo Cồn Cỏ.

Để bảo đảm cho hàng trăm người ăn, ở, sinh hoạt an toàn, tiện lợi, dọc hai bên đường hầm được khoét vào thành rất nhiều căn hộ, mỗi căn hộ đủ chỗ cho 3 - 4 người ở. Ngoài ra trong đường hầm còn có hội trường (sức chứa hơn 50 người dùng làm nơi hội họp, biểu diễn văn nghệ, chiếu phim), 3 giếng nước, bếp Hoàng Cầm, kho gạo, trạm phẫu thuật, trạm gác, máy điện thoại… đặc biệt có cả nhà hộ sinh, nơi chứng kiến sự ra đời của 17 đứa trẻ trong hai năm 1967 - 1968. Việc tổ chức phòng tránh, bảo vệ địa đạo rất phức tạp, đòi hỏi tính tổ chức, tự giác cao, bởi lẽ không chỉ đạn bom quân Mỹ trút xuống mà bọn người nhái, gián điệp cũng tìm cách xâm nhập.

Sinh hoạt của hộ gia đình trong địa đạo (mô hình phục chế).

Trong gần 2.000 ngày đêm tồn tại (từ 1965 đến 1972), 17 cháu bé ra đời trong địa đạo an toàn, không một người nào bị thương đã nói lên sự lựa chọn đúng đắn, là sự tích kì diệu về mảnh đất và con người nơi đây. Hơn thế nữa, vượt qua hoàn cảnh, quân dân Vịnh Mốc không chỉ tồn tại mà còn tổ chức hàng trăm chuyến thuyền nan tiếp vận cho đảo Cồn Cỏ đứng vững.

Địa đạo Vịnh Mốc không chỉ là một di tích lịch sử có giá trị, mà còn là một huyền thoại về “ngôi làng kháng chiến” của người dân Việt Nam.

Bài và ảnh: NGUYỄN THÀNH DUY