QĐND - Sau sự kiện sạt lở xảy ra tại bãi thải mỏ than Phấn Mễ (xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên) gây hậu quả nghiêm trọng, điều làm cho người dân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương trăn trở chính là: Khi chưa thống nhất được lợi ích thì người dân và doanh nghiệp cùng phớt lờ cảnh báo nguy cơ sạt lở ...

Sạt lở vẫn rình rập

Chỉ khi vụ sạt lở nghiêm trọng xảy ra tại bãi thải mỏ than Phấn Mễ (xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên), chính quyền địa phương, các cơ quan chức năng và cả người dân sinh sống dưới chân các bãi thải mới biết còn rất nhiều nơi người dân sống trong sợ hãi… sạt lở đất đá. Như bãi thải của Công ty Than Khánh Hòa nằm trên địa phận xã Phúc Hà - thành phố Thái Nguyên. Từ con đường bụi bặm bụi than, chúng tôi đã nhìn thấy bãi thải sừng sững trước mặt. Trong phạm vi 200m tính từ chân bãi thải trở ra có 288 hộ dân của 9 xóm đang sinh sống. Bà Dương Thị Minh, người dân xóm 8, xã Phúc Hà cho biết: “Nhiều năm nay, chúng tôi luôn sống trong nỗi lo sạt lở đất đá của bãi thải cũng như những tác động về ô nhiễm môi trường và nổ mìn gây dư chấn. Bụi bẩn khắp nơi, cái giếng khơi kia từ lâu đã không ăn được nữa. Còn giếng khoan phải lọc 3 - 4 lần mới ăn được”. Qua tìm hiểu chúng tôi được biết, người dân và chính quyền địa phương đã nhiều lần kiến nghị với Công ty Than Khánh Hòa không được nâng chiều cao của bãi thải, có biện pháp khắc phục ô nhiễm môi trường, đảm bảo an toàn và bố trí di chuyển dân đi nơi khác.

Những bức tường kiên cố được xây trên đất nông nghiệp để chờ đền bù là một trong những nguyên nhân khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong thực hiện tái định cư.

Không chỉ hàng trăm hộ dân xã Phúc Hà, mà ngay cả các hộ dân tại xóm Khuôn 2, Khuôn 3 (xã Phục Linh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên) cũng đang mong chờ chính quyền địa phương và Công ty khai thác khoáng sản có những biện pháp khắc phục ngay sự mất an toàn và khẩn trương có phương án bồi thường, sớm di chuyển các hộ dân ra khỏi vùng nguy hiểm của bãi thải để tránh những hậu quả đáng tiếc có thể xảy ra.

Tại sao chậm chễ tái định cư?

Khi sự việc xảy ra, người dân tại các điểm bãi thải đều đồng loạt khẳng định: Đã nhiều lần kiến nghị doanh nghiệp sớm lên phương án đền bù, di dời khỏi vùng có nguy cơ sạt lở nhưng doanh nghiệp cứ khất lần. Và rồi họ cùng có một suy nghĩ: Chuyện sạt lở đất đá từ bãi thải do mưa to, do dư chấn… là chuyện bình thường. Lúc nào đền bù thỏa đáng thì mới di dời. Nhưng rõ ràng, nguyên nhân sạt lở có do đâu thì người dân cũng không thể sống dưới chân bãi thải. Ngay cả buổi họp bàn với 41 hộ dân của xã Phục Linh nằm trong diện phải di dời khỏi khu vực nguy hiểm (trong những ngày tỉnh Thái Nguyên đang huy động tối đa lực lượng tìm kiếm các nạn nhân xấu số), nhiều người dân đã bày tỏ sự không đồng tình với mức hỗ trợ di dời là 1,5 triệu đồng và giá thuê nhà ở tạm là 300 nghìn đồng/hộ/tháng mà Công ty mỏ than Phấn Mễ đưa ra. Buổi họp bàn kết thúc với những lời nói “ngọt ngào” của vị đại diện doanh nghiệp: “Chúng tôi sẽ tiếp thu ý kiến của bà con để báo cáo với lãnh đạo công ty”. Đó là câu chuyện với doanh nghiệp, còn với các hộ người dân nằm trong diện phải di dời họ luôn có thái độ "bất cần". Khi thấy đền bù chưa thỏa đáng, họ chưa đi! Ngay cả khi xóm bên đã sạt lở đến hiên nhà nhưng bà con vẫn "kiên quyết" không bỏ nhà, bỏ ruộng. Không những thế, họ còn bảo nhau tranh thủ lợp thêm tấm tôn mới, xây thêm bờ rào kiên cố để đợi... đền bù.

Các hộ dân vẫn sinh sống ngay dưới chân bãi thải mỏ than tại xã Phục Linh, huyện Đại Từ.

Từ vụ việc tại bãi thải mỏ than Phấn Mễ, hàng loạt các sai phạm trước đó được chỉ ra, như diện tích đổ bãi thải mỏ đã cơ bản giải phóng xong mặt bằng và đưa đất vào sử dụng từ năm 2007 nhưng chưa báo cáo cơ quan có thẩm quyền để bàn giao đất và làm thủ tục thuê đất trước ngày 28-2-2011. Tuy nhiên, đến cuối năm 2011, mỏ than Phấn Mễ vẫn chưa bàn giao đất tại thực địa ở khu bãi thải số 3 và vành đai 2. Cũng trong năm 2010, Thanh tra Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Thái Nguyên đã chỉ ra những điểm chưa nghiêm túc trong việc chấp hành pháp luật tài nguyên môi trường của Mỏ Phấn Mễ như: Hồ sơ đất đai, khoáng sản, môi trường, nước chưa đầy đủ quy định của Luật Khoáng sản; mỏ mua than của tổ chức, cá nhân không có nguồn gốc hợp pháp kích thích việc khai thác trái phép; chưa nộp tiền thuê đất đối với diện tích đã sử dụng ở vành đai số 2 và bãi thải số 3 tại xã Phục Linh. Tuy nhiên, đó cũng chỉ là những ví dụ “trên bàn giấy”.

Xin được nói thêm, tại Hội nghị do Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội tổ chức gần đây, lãnh đạo Bộ Tài nguyên và Môi trường và Bộ Công Thương thừa nhận, đây là bài học lớn trong công tác quản lý nhà nước về cấp phép và kiểm tra sau khai thác khoáng sản. Mỏ than Phấn Mễ đã không nghiêm túc thực hiện yêu cầu của Bộ Tài nguyên và Môi trường trong việc đánh giá tác động môi trường và khai thác mỏ và Bộ cũng thiếu cương quyết trong vấn đề này, nếu cương quyết đình chỉ khai thác thì sẽ không xảy ra hậu quả đáng tiếc vừa qua. Còn Phó tổng giám đốc Tổng công ty Thép Việt Nam Trần Tất Thắng cho biết: So với thiết kế của Viện Khoa học công nghệ mỏ và Quy chuẩn 04/2009 của Bộ Công Thương về an toàn trong khai thác mỏ lộ thiên thì các thông số kỹ thuật của bãi thải trước khi sạt lở như cốt cao kết thúc thải, phương pháp thải, chiều cao tầng thải, số tầng thải, góc dốc sườn thải, độ dốc mặt bãi thải đều bảo đảm an toàn. “Hiện trường vụ sạt lở cho thấy, đây không phải là sạt lở thông thường tại các bãi thải, để có kết luận chắc chắn cần phải tiến hành nghiên cứu một cách khoa học”, ông Trần Tất Thắng khẳng định.

Vậy nhưng, trên thực tế, điều mà người dân, doanh nghiệp mong muốn nhất chính là việc hai bên phải “bắt tay” với nhau để sớm có phương án đền bù, tái định cư phù hợp. Bởi lẽ, lâu nay, doanh nghiệp trả đền bù một nẻo còn người dân thì đòi một đường. Sự "giằng co” cứ kéo dài qua tháng này, năm khác. Họ “giằng co” bất chấp nguy cơ sạt lở đang rình rập đến tính mạng từng ngày, từng giờ. Thiết nghĩ, UBND tỉnh Thái Nguyên cần tiếp tục chỉ đạo các đơn vị liên quan phối hợp với địa phương khẩn trương thực hiện các biện pháp tái định cư, tích cực đẩy nhanh tiến độ đảm bảo ổn định đời sống các hộ dân.

Bài và ảnh: Lê Xuân Đức