“Chấn thương tâm lý” là hiện tượng tâm lý bị tổn thương do những áp lực (hay căng thẳng) tâm lý ở mức cực trị và siêu cực trị, vượt quá khả năng chịu đựng của con người. Hiện tượng chấn thương tâm lý có thể xuất hiện ở nhiều lứa tuổi, nhưng chủ yếu rơi vào những người trẻ tuổi, thường vào thời điểm họ gặp những biến động, xáo trộn lớn trong cuộc sống.

Hạ sĩ quan, binh sĩ, nhất là chiến sĩ mới (tân binh) đang ở giai đoạn đầu của lứa tuổi thanh niên - giai đoạn phát triển hoàn thiện về thể chất, nhân cách. Đặc trưng tâm lý điển hình ở lứa tuổi này là sự nhạy cảm, hào hứng với cái mới, sôi nổi, nhiệt tình, có quyết tâm cao, nhưng thiếu chín chắn, khả năng tự kiềm chế kém, vốn sống, kinh nghiệm sống còn hạn chế, tâm lý, tính cách chưa ổn định. Đa số quân nhân khi nhập ngũ mới lần đầu tiên xa quê hương, gia đình, xa vòng tay chăm sóc của bố mẹ; bước vào môi trường hoàn toàn mới lạ - môi trường quân sự, với đặc thù sự gia tăng về nhịp độ, cường độ lao động, học tập, rèn luyện và những yêu cầu khắt khe, nghiêm ngặt của điều lệnh, điều lệ, kỷ luật quân đội, quy định của đơn vị; đặc biệt, trong khoảng thời gian không dài (từ ngày nhập ngũ, sau 3 tháng huấn luyện tân binh, bước đầu mới được làm quen với môi trường quân ngũ lại tiếp tục nhận nhiệm vụ ở các đơn vị mới), họ liên tục phải đối diện với những biến đổi lớn về điều kiện, hoàn cảnh sống, trạng thái sinh hoạt, học tập, công tác, các quan hệ xã hội, chế độ, phương thức quản lý...;

Những biến đổi nói trên tác động rất lớn tới đời sống tâm lý, tinh thần của quân nhân, đòi hỏi mỗi người cần có sự tự điều chỉnh và khả năng thích nghi cao. Tuy nhiên trong thực tế, một số trường hợp do năng lực điều chỉnh, khả năng thích ứng chậm hoặc do cá nhân gặp phải “sự cố” trong cuộc sống sinh hoạt như: thất bại trong công việc, khúc mắc trong quan hệ, buồn chán về hoàn cảnh gia đình hay trắc trở trong tình yêu... dẫn đến việc hình thành ở họ những áp lực tâm lý.

áp lực tâm lý thường mang tính bột phát, nhất thời, nhưng đôi khi lại âm ỷ kéo dài; thường được bộc lộ rõ ra ngoài thông qua các dấu hiệu khác thường của hệ thống hành vi, thái độ (như: thay đổi cách ăn uống, ngủ nghỉ, lặng lẽ, lo âu, trầm uất, chán nản, tuyệt vọng, xa lánh bạn bè, cáu bẳn, cẩu thả trong sinh hoạt, mất tập trung, mất những thú vui cá nhân, lạm dụng chất kích thích…), đôi khi ở một số quân nhân nó lại ẩn chứa bên trong, trở thành gánh nặng nội tâm khiến họ phải âm thầm chịu đựng trong cảm giác bất an, mất thăng bằng, buông xuôi mọi việc, dẫn đến chất lượng thực hiện nhiệm vụ thấp hoặc không hoàn thành nhiệm vụ. áp lực tâm lý nếu không kịp thời được giải tỏa sẽ dẫn tới rối loạn “chấn thương tâm lý”, có thể đưa quân nhân tới những hành vi dại dột, liều lĩnh, gây hậu quả nghiêm trọng.

Để phòng ngừa, hạn chế tới mức thấp nhất những áp lực tâm lý; và để khắc phục, giải toả “chấn thương tâm lý” quân nhân cần nghiên cứu, triển khai đồng bộ nhiều biện pháp nhằm phát huy vai trò, sức mạnh tổng hợp của các tổ chức, lực lượng; đặc biệt chú ý tới những biện pháp phát huy vai trò của hai lực lượng quan trọng, đó là các quân nhân (hạ sĩ quan, binh sĩ) và đội ngũ cán bộ (nhất là đội ngũ chính trị viên) với tư cách vừa là chủ thể, vừa là khách thể của quá trình này.

 Đối với mỗi quân nhân: cần nhanh chóng hòa nhập, thích ứng với môi trường quân đội, tổ chức và hoạt động quân sự; tích cực tu dưỡng rèn luyện thể chất, tinh thần, nhận thức, hành vi, kĩ năng sống…, bám sát một số nội dung yêu cầu sau:

Xác định chính xác mục đích, lý tưởng, hoài bão cuộc đời, định hình mục tiêu phấn đấu trong thời gian quân ngũ; hình thành động cơ, thái độ đúng đắn, xác lập kế hoạch, lộ trình tu dưỡng sát thực và xây dựng ý chí quyết tâm phấn đấu thực hiện mục tiêu; 

Khiêm tốn học tập, không sợ thất bại, dám đi vào thực tiễn, tích cực tích lũy kĩ năng, kinh nghiệm sống, chủ động tham gia sinh hoạt tập thể, độc lập giải quyết các vấn đề trong cuộc sống, sinh hoạt; kiên trì làm việc từ những việc nhỏ nhất; tranh thủ học tập những đồng chí cùng trang lứa có bản lĩnh, vốn sống hơn mình, học tập kinh nghiệm của những người đi trước;

Nhanh chóng nắm vững đặc điểm, tính chất của tổ chức, hoạt động quân sự, yêu cầu cao của nhiệm vụ giáo dục - huấn luyện, rèn luyện kỷ luật. Trên cơ sở đó tìm tòi phương pháp thích ứng với điều kiện học tập, công tác mới; tích cực tự học, tự rèn, khắc phục khó khăn hoàn thành tốt nhiệm vụ;

Tích cực tu dưỡng, rèn luyện nâng cao năng lực kết giao xã hội, nắm vững kỹ năng liên kết với mọi người. Trước hết, xây dựng cho mình quan điểm sống tích cực, thái độ hiểu biết, tôn trọng lẫn nhau, tín nhiệm nhau; tích cực chủ động trong quan hệ, thông qua quan hệ giao tiếp qua lại mà bày tỏ tâm tư tình cảm và những khó khăn, vướng mắc của bản thân, xin ý kiến tư vấn của bạn bè, đồng đội, của đội ngũ cán bộ trong đơn vị, nhất là chính trị viên.

Tăng cường tự rèn luyện xác lập lòng tự tin theo các phương pháp: Phương pháp so sánh, thông qua sự so sánh với người khác để nhận thức bản thân, đặc biệt so sánh với những đồng chí có điều kiện giống mình, dám so sánh với người “mạnh” hơn mình; phương pháp thể nghiệm và quan sát, xem thái độ của người khác đối với mình để tự xét mình, tự hiểu mình; phương pháp phân tích thành quả, lấy hiệu quả thực tế, chất lượng công việc của chính mình để nhận thức bản thân; phương pháp giao lưu, thông qua giao lưu với người khác để hiểu mình, trong giao lưu biểu hiện chân thực bản thân, trên cơ sở nhận thức đúng bản thân, lấy mục tiêu phấn đấu để xác định phạm vi và khả năng bản thân vươn tới.   

 Đối với đội ngũ cán bộ (nhất là đội ngũ chính trị viên): cần quan tâm, chỉ đạo và có biện pháp tích cực xây dựng bầu không khí tâm lý tốt đẹp lành mạnh trong tập thể quân nhân, qua đó tạo cơ hội và những điều kiện cần thiết để mọi quân nhân hòa nhập nhanh với môi trường quân đội, tổ chức và hoạt động quân sự, thích ứng kịp thời với hoàn cảnh mới.

 Chủ động nắm chắc về thân nhân, hoàn cảnh gia đình, tâm tư chiến sĩ trong đơn vị; thường xuyên nắm bắt, phân loại, dự báo tình hình tư tưởng, trạng thái tâm lý quân nhân; trực tiếp nắm và thông qua các “kênh” thông tin nắm, quản lý các mối quan hệ xã hội của từng chiến sĩ, cần tập trung quan tâm các đối tượng cá biệt, những đối tượng phát hiện có tâm lý, hành vi, thói quen ứng xử không bình thường. Kết hợp linh hoạt các hình thức, phương pháp giáo dục, bồi dưỡng kĩ năng sống cho quân nhân; tích cực tổ chức các hoạt động văn hóa - thể thao, các loại hình câu lạc bộ theo sở thích, tạo điều kiện và khích lệ, động viên quân nhân, nhất là số quân nhân có dấu hiệu tâm lý không bình thường tham gia; phối hợp chặt chẽ với gia đình quân nhân, các tổ chức đoàn thể, chính quyền địa phương và phát huy vai trò tích cực của các nhóm “bán chính thức” trong đơn vị thực hiện các biện pháp tích cực giúp quân nhân vượt qua những khó khăn, áp lực về mặt tâm lý, kịp thời giải tỏa chấn thương tâm lý.

Một trong những biện pháp quan trọng là thực hiện tốt việc tư vấn tâm lý. Đây là quá trình người chính trị viên sử dụng các kĩ năng chuyên biệt giúp đỡ quân nhân khắc phục những khó khăn về tinh thần - tâm lý, trút bỏ những áp lực tâm lý để trở lại trạng thái cân bằng. Muốn thực hiện được mục tiêu tư vấn tâm lý, và muốn tư vấn tâm lý đúng, trúng, hiệu quả đòi hỏi người chính trị viên phải không ngừng học tập, tự bồi dưỡng, rèn luyện nâng cao năng lực tư vấn tâm lý, bao gồm: năng lực giao tiếp, ứng xử; năng lực thiết lập mối quan hệ và giải quyết tốt các mối quan hệ; năng lực thâm nhập và thấu hiểu tâm tư, nguyện vọng của quân nhân; năng lực phân tích, tổng hợp, hệ thống hoá và xâu chuỗi một cách lôgíc các “kênh” thông tin về đối tượng để đưa ra sự đánh giá, nhận xét và tư vấn đúng; năng lực động viên, cảm hoá quân nhân v.v.. Đồng thời, người chính trị viên phải chủ động có kế hoạch và tích cực bồi dưỡng năng lực tư vấn tâm lý cho đội ngũ cán bộ, đảng viên trong đơn vị, nhất là đội ngũ cán bộ tiểu đội, trung đội, đội ngũ cán bộ đoàn; phát huy vai trò tích cực, tinh thần trách nhiệm của đội ngũ này trong công tác tư tưởng nói chung, hoạt động tư vấn tâm lý nói riêng, tạo nên sức mạnh tổng hợp kịp thời giải toả áp lực tâm lý, khắc phục có hiệu quả hiện tượng tổn thương tâm lý trong tập thể quân nhân. 

Nguyễn Xuân Trường (Cục Chính trị QK)