Suốt thập kỷ qua, tiền lương tối thiểu tại Việt Nam đã liên tục tăng, dẫn tới việc tăng chi cho lương từ phía doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR), dưới sự hỗ trợ của JICA Việt Nam đã tổ chức nghiên cứu thực chứng về các xu hướng gần đây của lương tối thiểu, lương trung bình và năng suất lao động, cũng như tác động của tăng lương tối thiểu tới hành vi của doanh nghiệp và cả nền kinh tế.

Lương tối thiểu đang tăng nhanh hơn so với năng suất lao động

Theo báo cáo do nhóm nghiên cứu thực hiện, trong hơn một thập kỷ gần đây, lương tối thiểu đã tăng liên tục, với tốc độ khá nhanh tại Việt Nam. Mặc dù năng suất lao động của Việt Nam vẫn còn thấp so với các nước láng giềng. Từ năm 2007 đến 2015, lương trung bình tại Việt Nam tăng 1,5 lần (mức tăng là 2 lần trong giai đoạn 2004-2015). Lương trung bình tăng nhanh đến năm 2010 nhưng chậm lại đáng kể trong giai đoạn 2010-2014, phần nào phản ánh sự suy giảm tăng trưởng kinh tế. Phần chi trả cho các khoản bảo hiểm, bao gồm bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp cũng tăng theo thời gian.

Về mối quan hệ giữa lương trung bình và năng suất lao động tại Việt Nam, trong giai đoạn 2004-2015, năng suất lao động của Việt Nam tăng đáng kể với mức tăng trung bình đạt 4,4%. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng bình quân của lương (5,8%) vượt tốc độ tăng năng suất lao động. Theo tính toán từ bộ số liệu Điều tra doanh nghiệp, trong giai đoạn 2004-2009, lương trung bình tăng chậm hơn năng suất lao động. Tuy nhiên từ năm 2009, tốc độ tăng lương trung bình vượt tốc độ tăng năng suất lao động. Mức chênh lệch giữa tăng trưởng năng suất lao động với lương tối thiểu và lương trung bình, nếu kéo dài, sẽ từ từ phá vỡ cân bằng trên nhiều khía cạnh của nền kinh tế, đặc biệt là cản trở tích lũy vốn con người, giảm động lực của nhà đầu tư, lợi nhuận của doanh nghiệp và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

leftcenterrightdel
TS Nguyễn Đức Thành, Viện trưởng VEPR phát biểu tại hội thảo. 
TS Nguyễn Đức Thành, Viện trưởng VEPR đưa ví dụ minh hoạ: Trong 10 năm giai đoạn 2004 - 2015, tăng lương trung bình và năng suất lao động của Việt Nam so với với các nền kinh tế châu Á khác có xu hướng khác biệt. Cụ thể, Trung Quốc có tốc độ tăng năng suất lao động là 9,1%, nhưng tốc độ tăng lương trung bình chỉ khoảng 8,8%, thấp hơn so với tốc độ tăng năng suất. Tại ASEAN, Indonesia có tốc độ tăng năng suất lao động 3,6% nhưng tốc độ tăng lương trung bình chỉ 2,6%. Hai nước Philippines và Singapore có tốc độ tăng lương tối thiểu thấp hơn nhiều so với tốc độ tăng năng suất lao động.

Tăng năng suất lao động điều tất yếu

Trao đổi tại hội thảo, theo các chuyên gia kinh tế, mức chênh lệch giữa tăng trưởng năng suất lao động với lương tối thiểu và lương trung bình, nếu tiếp tục kéo dài, sẽ từ từ phá vỡ cân bằng trên nhiều khía cạnh của nền kinh tế, đặc biệt là cản trở tích lũy vốn con người, giảm động lực của nhà đầu tư, lợi nhuận của doanh nghiệp và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Xoay quanh vấn đề mối quan hệ giữa lương tối thiểu và năng suất lao động, GS Kenichi Ohno, Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia Nhật Bản (GRIPS) cho rằng, phải có cơ chế xác định lương tối thiểu phù hợp với sự gia tăng của năng suất lao động. Ông đề xuất cần có cơ quan hay viện nghiên cứu chuyên môn đánh giá tác động của tiền lương tối thiểu.

leftcenterrightdel
Toàn cảnh hội thảo. 
Chung nhận định này, Trưởng Đại diện Văn phòng JICA Việt Nam Fujita Yasuo cho rằng, ngoài sự tham gia của ba bên trong Hội đồng tiền lương quốc gia (chính phủ, đại diện của người sử dụng lao động ở Trung ương và đại diện của người lao động ở Trung ương), Hội đồng nên có thêm sự tham gia của các chuyên gia, có chuyên môn sâu về kinh tế vĩ mô và kinh tế lao động, có khả năng đánh giá tác động của mức lương tối thiểu đối với việc làm, thu nhập trước/sau khi điều chỉnh lương tối thiểu. Theo ông Fujita Yasuo, điều này khá phổ biến tại một số quốc gia trong khu vực, ví dụ như Nhật Bản, Indonesia…

Dù vấn đề tương quan giữa lương tối thiểu và năng suất lao động còn nhiều ý kiến trao đổi, tuy nhiên, các đại biểu tại hội thảo đều có chung một nhận định, Việt Nam rất cần tăng năng suất lao động. Đó là yếu tố cơ bản để thúc đẩy nền kinh tế, thu hút đầu tư nước ngoài và đảm bảo đời sống cho người lao động. PGS, TS Hồ Đình Bảo, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, thông điệp quan trọng nhất có thể tiếp cận từ báo cáo của nhóm nghiên cứu là chúng ta làm thế nào để cải thiện năng suất lao động của Việt Nam.

Bài, ảnh: BĂNG CHÂU