Anh Thiều Quang Tùng chỉnh sửa lại mặt trống đồng vừa ra lò.

Tiếng trống đồng nhà Trần thuở nào đã khiến sứ giả Nguyên Mông Trần Phu bạc tóc. Đường thượng chi nhạc của triều hậu Lê có trống đồng, thường được cử với bài “Cửu nhật nguyệt giao trùng nhạc”... Dặm dài với thời gian, chiếc trống đồng-nhạc khí cổ xưa mang sức sống của một dân tộc, ngỡ chỉ còn nhìn thấy trong bảo tàng, chịu sự chìm lấp của cát bụi thời gian, mà nay đã sống lại một cách mạnh mẽ, vọng vang hồn thiêng trong cảnh non sông thanh bình qua bàn tay khéo léo của các nghệ nhân.

Những người “tiếp lửa”

Theo chân ông Hồ Quang Sơn, Chủ tịch kiêm Tổng thư kí Hội cổ vật, Chủ tịch Liên chi hội di sản văn hóa Việt Nam (DSVHVN) tỉnh Thanh Hóa, chúng tôi tới nhà anh Nguyễn Minh Tuấn-người được ông Sơn ưu ái gọi là “nghệ nhân trẻ”.

Xưởng đúc đồng của Nguyễn Minh Tuấn, hay còn gọi là Trung tâm bảo tồn nghề đúc đồng, phục hồi văn hóa Việt ở phường Đông Vệ, thành phố Thanh Hóa được coi là trung tâm đúc đồng truyền thống lớn nhất xứ Thanh hiện nay.

Sinh năm 1975, nhưng anh Tuấn đã theo nghề đúc đồng được 13 năm, hai năm nay lại nổi danh với nghề đúc trống đồng. Từ lâu, anh có thú sưu tầm đồ đồng của quê hương, lân la đi đến các xã, huyện của Thanh Hóa rồi các tỉnh bạn để sưu tầm đồ đồng Đông Sơn, bắt gặp các họa tiết, hoa văn của người xưa trên những vật dụng đó có sức hút kì lạ.

Hơn chục năm sưu tầm và mày mò tái tạo lại các hiện vật đồ đồng Đông Sơn, hiện diện trong trung tâm đúc đồng của Nguyễn Minh Tuấn hiện nay, ngoài bộ sưu tầm các hiện vật cổ như: Trống đồng Đông Sơn (đủ kiểu dáng, chủng loại biểu trưng cho trống đồng Ngọc Lũ, trống Mường, trống sông Đà, trống Hoàng Hạ, trống Quảng Xương...), thạp đồng, súng thần công, chậu trống,... thì hầu hết các hoa văn, họa tiết cổ ấy được anh Tuấn và những người thợ của mình tái tạo, phiên bản lên thành những bộ sưu tầm được đúc mới.

Để thỏa chí tò mò về nghề đúc trống đồng, ông Sơn và anh Tuấn dẫn chúng tôi tới nhà của nghệ nhân Thiều Quang Tùng, một cơ sở sản xuất khá lớn tại làng Kim Sơn (xã Đông Tiến, huyện Đông Sơn, Thanh Hóa). Anh Tùng lại say mê kể cho chúng tôi chuyện khôi phục âm thanh cho trống đồng.

Thiều Quang Tùng năm nay 44 tuổi, từng đoạt giải nhất trong cuộc thi đúc trống đồng theo phương pháp thủ công truyền thống lần đầu tiên tổ chức tại Việt Nam, được vinh danh tại Festival Huế 2007, đúc nhiều chiếc trống mang dấu ấn quan trọng điển hình là đúc chiếc trống đồng và thanh kiếm lệnh dâng tặng Đại tướng Võ Nguyên Giáp hồi cuối năm 2008.

Tỉ mẩn vẽ hoa văn trên khuôn đúc mặt trống đồng.

Không chỉ tâm nguyện phục hồi lại một nghề truyền thống, anh Tùng và những nghệ nhân đúc trống đồng của Thanh Hóa còn có một khát vọng lớn hơn: Tìm lại hồn cho trống, đó là những thanh âm mà từng được ghi vào sử sách: "Đồng cổ thanh trung bạch phát sinh" (Nghe tiếng trống đồng, tóc dần bạc đi) của sứ giả nhà Nguyên.

"Chúng tôi đã đúc thành công những chiếc trống đồng có thể kêu rộn rã, hoàn toàn bằng phương pháp đúc đồng thủ công truyền thống của người Đông Sơn cổ"-anh Tùng phấn khởi khoe.

Thực tế đã chứng minh, tại Lễ hội Lam Kinh diễn ra hoành tráng ở quê hương Lê Lợi vào tháng 9 năm 2008, dàn trống đồng gồm 21 chiếc trống lớn do hai nghệ nhân Lê Văn Bảy và Thiều Quang Tùng đúc đã đồng loạt cất lên những âm thanh rộn rã, hào hùng, tạo nên điểm nhấn quan trọng cho thành công của lễ hội.

Trả lời thắc mắc, dựa vào nguyên lí nào để đúc trống đồng có thanh âm, anh Tùng tiết lộ: “Ba yếu tố, là pha chế chất liệu, kết cấu kiểu dáng, và kỹ thuật của thợ, để chỗ dày chỗ mỏng tạo thanh âm. Chúng tôi đang nghiên cứu tiến tới trống đồng có đủ bộ thanh âm như các nhạc cụ khác. Việc phát hiện ra công thức để khiến những chiếc trống có thể kêu, chúng tôi đã biết từ vài năm trước, nhưng mày mò nghiên cứu mãi, giờ mới tự tin là đã làm chủ được công nghệ”-Anh Tùng vừa nói, vừa cầm chiếc dùi gỗ gõ lên chiếc trống đồng phiên bản trống đồng Ngọc Lũ treo trước cửa nhà.

Ông Hồ Quang Sơn cũng khẳng định, rằng Thanh Hóa vẫn tồn tại nhiều làng đúc đồng, nhưng đúc trống đồng thì hiện nay chỉ có 6 trung tâm chính, chủ và nghệ nhân của các trung tâm đúc trống này đều là thành viên của Hội DSVH Thanh Hóa, trong đó phải kể đến những nghệ nhân lành nghề như: Lê Văn Bảy, Nguyễn Minh Tuấn, Thiều Quang Tùng, Đặng Ích Hoàn...

Âm vang trống đồng vươn xa

Màu sắc của chiếc trống ánh lên màu của đất, của trời, của con người. Họa tiết trên trống không chỉ là những tia mặt trời, những con vật trên rừng, dưới biển, những con người đang sinh hoạt, lao động, mà trong đó có cả một dòng sông tri thức về cuộc đời của cả một dân tộc. Và hiện diện trước mọi người với một vẻ đẹp giản dị mà huyền ảo. Gõ nhẹ vào tang trống, như thấy mình đang tan vào âm thanh rất khẽ, tan vào tiếng thầm thì vọng mãi từ ngàn xưa.

Đến nay, âm thanh của trống đồng Đông Sơn đã vang xa. Nghệ thuật đúc trống đồng không còn bó hẹp ở các xưởng đúc trong tỉnh, mà đã bước ra lễ hội, ngày hội giao lưu quốc tế ở các tỉnh bạn.

Sản phẩm mô phỏng hoa văn của trống đồng Ngọc Lũ do các nghệ nhân đúc trống đồng Thiệu Hóa đúc (mặt kính 1,51m-cao 1,21m) xác lập kỷ lục ghi nét, đang trưng bày tại Bảo tàng cổ vật tư nhân Hoàng Long, TP Thanh Hóa. Ảnh: VIỆT LAM

Lần đầu vào dịp Carnaval Hạ Long cuối tháng 4-2009, hơn chục nghệ nhân đã tới đây giao lưu và trình diễn nghệ thuật đúc trống đồng.

Lần thứ hai, đúng ngày 19-5-2009 tại làng Sen quê Bác, trống đồng dâng lên Nhà Lưu niệm, mô phỏng theo trống đồng Ngọc Lũ cổ, mặt trống khắc họa hình ảnh Bác đọc Tuyên ngôn Độc lập bên cạnh bóng dáng mái nhà tranh quê nội của Người. Trống cao 69cm, đường kính mặt trống 79cm tượng trưng cho 79 mùa xuân của vị lãnh tụ kính yêu.

Còn tại Ngày hội giao lưu văn hoá Việt-Nhật diễn ra tại Hội An, Quảng Nam hồi trung tuần tháng 8 vừa qua, trống đồng không chỉ khoe dáng, mà còn khoe âm qua màn hòa tấu điệu trống hội hùng tráng bên Chùa Cầu, khiến đông đảo người Nhật và du khách bất ngờ.

Các nghệ nhân đã đúc tặng Hội An chiếc trống đường kính 61cm, cao 48cm, nặng 48kg, những con số tượng trưng cho nghĩa tình sâu nặng của hai thành phố kết nghĩa Thanh Hóa và Hội An từ 48 năm trước.

Cũng theo lời ông Sơn, kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội, Hội DSVH Thanh Hóa đang nuôi ý tưởng, mang 100 chiếc trống đồng cùng dàn diễn viên ra Thủ đô để gióng lên những hồi trống, góp một món quà ý nghĩa của những người con xứ Thanh hôm nay dâng lên trong ngày Đại lễ.