Quan Lạn có nghề đào sá sùng lâu đời. Sá sùng chỉ sống trong môi trường bãi cát pha có nước triều lên xuống. Khi đêm về, hàng triệu con sá sùng ngoi lên từ lỗ sâu tăm tối bơi dạo nhìn sao trời xa nhấp nháy, đón gió khơi mát rượi hoặc ngập mình mơn man trong làn nước biển mặn mòi làm cuộc giao hoan bảo toàn nòi giống. Ban ngày, không ai nhìn thấy sá sùng bò; bởi khi triều rút, đêm nhạt dần, chúng đã chui xuống tối tăm đất cát trước lúc hừng đông.

Từ lâu, trong dân gian đã biết dùng sá sùng hấp với lá dâm dương hoắc ăn để bổ thận tráng dương, mạnh gân cốt cho đàn ông. Sá sùng tươi được dùng làm thức ăn hằng ngày, xào với tỏi, giá, dứa, rau xương cá. Cứ chiều tàn, người vợ vác mai đeo giỏ về nhà, đổ sá sùng tươi hồng ra rổ mặc cho chúng toài lau nhau như rươi tháng mười vùng châu thổ sông Hồng. Trong khi vợ tắm rửa, mồ hôi, bùn đất sau một ngày lam lũ cực nhọc thì người chồng cùng đàn con trứng gà trứng vịt châu đầu quanh rổ sá sùng siên lộn đất cát ra khỏi con mồi. Hoàng hôn buông trên biển, khói lam mơ màng bay lên mái bếp, cũng là lúc mùi tỏi phi trong mỡ lợn và sá sùng tươi bốc lên ngào ngạt khắp thôn. Ở đảo thường tối nhanh, khi lên đèn, đàn con háu đói đã ngồi chầu hẫu quanh mâm chực xới cơm; cảnh sum vầy ấm cúng hiển hiện trong từng nếp nhà nhỏ: chồng chan vợ húp, con giành “mồi” ngon. Không phải nơi nào cũng bình yên thế!

Dân đảo Quan Lạn ăn không hết sá sùng tươi thì bán cho các thuyền lẵng làm mồi câu cá ngoài khơi xa (chính vì thế mà dân đảo gọi sá sùng là con mồi); hoặc phơi khô cất kĩ ăn dần khi nhỡ bữa và có khách. Sấy sá sùng khô bằng than hoặc phơi nắng khô nỏ quắt queo, đóng bao gói bán rẻ cũng được 800.000đ/1kg. Từ thời mở cửa, sá sùng “lên ngôi đế vương”, người Hán-Quảng Đông đặc biệt ưa thích món này.

Ngày xưa, những hàng phở Bắc gia truyền ninh xương ống, sau chế gừng tươi nướng, hoa hồi, húng lìu, rồi khi vắng người, chủ nhà mới bí mật nhìn trước trông sau, lén thả vài lạng sá sùng khô quắt queo, nhăn nhúm vào nồi nước sôi lục bục… thì mới ra nồi nước dùng ngon thơm mà trong văn vắt. Bí quyết nhà nghề ấy sống để dạ chết mang theo, không phải ai cũng có được báu vật gia truyền này; ấy vậy mà, chẳng hiểu sao và từ đâu lộ ra, bây giờ quán phở Bắc nào cũng biết chế nước phở ngon từ… sá sùng. Nhưng, sá sùng thực sự có ý nghĩa và quan trọng đối với người thợ đào cực nhọc hai sương một nắng thì lại do thị trường nước ngoài như Trung Quốc, các nước Trung Đông quyết định. Thời tiết ấm lạnh của chiến tranh luôn luôn tác động trực tiếp đến thương mại; Một viên đạn tên lửa câu vào thành Bát-đa cũng có thể làm những chiếc tàu hàng chở gạo, tỏi, cà phê, hoặc sá sùng không cập được bến… Vì vậy chẳng cứ gì người thợ đào sá sùng mà đã sinh ra làm kiếp người thì đều kinh sợ đạn bom.

Có dịp đến thăm đảo Quan Lạn, bạn sẽ dễ  mềm lòng và thương cảm những người đàn bà đào sá sùng. Lúc triều rút, bãi cát mênh mông dưới nắng lửa lố nhố, liêu xiêu những bóng người lầm lũi kiếm miếng ăn. Một cái rổ, hoặc giỏ, một cái mai hoặc thuổng, những người đàn bà bước chân trần trên cát, mắt dõi theo vô vàn các vết sá sùng đi ngoằn nghèo, tìm hoa, vân, lỗ con mồi.

Từ rất lâu đời công việc đào sá sùng chỉ dành cho phụ nữ. Bản năng đàn bà lam lũ và kinh nghiệm nghề nghiệp mách bảo họ, dưới lỗ tròn nhỏ, loe xoe viên đất cát được phun ra giống những cánh hoa đất kia là… con mồi. Lưỡi mai phóng xuống, chếch khoảng 40 độ, chân đạp vào vài mai, tay ấn cán rồi hất cát lên, cát vỡ tung ra thế nào cũng hiển hiện một chú sá sùng hồng tươi loằng ngoằng giãy giụa. Hằng ngày, có khoảng 500 người đàn bà, con gái là 500 cái chấm đen di động nhấp nhô trên bãi cát triều lên xuống giữ thăng bằng cuộc sống từ sá sùng. Một ngày, mỗi người đàn bà đào được khoảng 1-1,5kg sá sùng tươi; thu nhập từ 70 đến 100 ngàn đồng. Đàn ông thợ nề phụ hồ chỉ có thể kiếm 30 ngàn, cùng lắm là 50 ngàn đồng; nhưng dứt khoát họ chẳng bao giờ vác mai, vác thuổng ra bãi triều, cứ như nghề đào sá sùng không thỏa chí tang bồng nam nhi và chỉ dành cho đàn bà con gái thân gầy vai mảnh.

Thật lạ kì, tôi không thể nào hiểu nổi.