Tình cờ vào buổi tối hôm đó tôi được quen với một thanh niên tên là René de Bourval. René có một người anh em mà anh ta rất ít khi gặp gỡ thăm hỏi, M.de Courcils. Tôi đoán là người này không phải là anh em ruột với René vì René mang tên họ khác. Nhiều người cũng thuật lại với tôi rằng trong gia đình De Courcils có rất nhiều sự kiện lạ lùng xảy ra. René de Bourval rất hợp với tôi nên chẳng bao lâu sau tôi và René đã trở nên hai người bạn thân. Một buổi tối tại nhà anh, tôi hỏi anh:

- “Anh là người con của lần hôn nhân thứ nhất hay thứ nhì của thân mẫu anh?”. Nghe tôi hỏi, gương mặt René tái hẳn đi sau đó đỏ ửng, lúng túng nở một nụ cười buồn bã nhưng cũng thật nhẹ nhàng nói với tôi:

- “Thân mẫu của tôi, bà De Courcils, là một người đàn bà khốn khổ nhỏ bé và rụt rè, mà người ta lấy làm vợ chỉ vì cái gia sản của cải mà cha mẹ để lại cho bà. Suốt cuộc đời thân mẫu tôi là một chuỗi thống khổ triền miên. Với tâm hồn nhân hậu, bà đã bị đối xử một cách rất thô bạo bởi một kẻ lẽ ra là cha tôi, một kẻ cục cằn mà người ta gọi là vị trưởng giả thượng lưu bất nhân bất nghĩa. Chỉ ngay sau ngày cưới một tháng, người đàn ông chồng bà ngủ với một cô gái giúp việc trong nhà mới chỉ 14, 15 tuổi. Ông liên tục ăn nằm với rất nhiều người đàn bà có chồng và nhiều cô gái khác nữa; tuy nhiên không vì thế mà ông ta không có được hai đứa con trai, đáng lẽ ra thì phải kể là ba trong đó có tôi, với vợ chính thức của ông ta, mẹ tôi.

Vì bản tánh của bà nên mẹ tôi đã sống hệt như những con chuột nhắt đang sống dưới khe. Mẹ tôi nhìn mọi người mà sự hãi sợ không bao giờ rời bỏ. Thực ra thì mẹ tôi đẹp, phải nói là rất đẹp là đằng khác.

“Trong số những bạn bè của ông De Courcils luôn tụ tập tại lâu đài, có một viên sĩ quan kị binh cấp cao, góa vợ, một người đàn ông rất bản lãnh nhưng cũng hung bạo, có khả năng giải quyết mãnh liệt trong những trường hợp cực kì căng thẳng, tên là De Bourval, cái tên mà tôi đang mang hiện nay. Tôi cũng hơi giống ông ấy. Ông De Bourval đọc sách rất nhiều và không có chung tư tưởng như những người cùng giai cấp của mình.

“Ông ấy yêu mẹ tôi, và cũng được mẹ tôi đền đáp lại.

Sự quan hệ của hai người kín. Người đàn bà đau khổ, bị ruồng bỏ, đã bám víu vào ông một cách tuyệt vọng, và sống với tình yêu này bằng tất cả tinh thần, lí thuyết tự do tình cảm, nhưng vì bà vốn có bản chất rụt rè nên mối tình này được dồn nén, xô đẩy, tập trung lại trong tâm hồn bà mà không bao giờ được thổ lộ”.

“Hai người anh em khác của tôi cũng cực kì tàn nhẫn với mẹ mình, hệt như cha của họ. Cả hai đều có thói quen xem mẹ như một kẻ đầy tớ trong nhà”. “Tôi chính là kẻ duy nhất thương yêu mẹ và được bà thương yêu lại”.

“Rồi mẹ tôi qua đời vào lúc tôi 18 tuổi. Tôi cần phải nói thêm để anh có thể hiểu những gì sẽ xảy ra tiếp theo. Chồng bà có một cố vấn pháp luật thân tín, nhưng may mắn nhờ vào sự thông minh của một vị chưởng khế và các điều lệ đã quy định trong bản luật hôn phối nên mẹ tôi đã giữ được quyền để lại chúc thư như ý mình muốn.

“Sau khi đã an táng mẹ tôi, vị chưởng khế mời tất cả mọi người trong gia đình và bạn bè của họ đến văn phòng ông ta để nghe ông đọc chúc thư mẹ tôi đã viết để lại”.

“Tôi còn nhớ rất rõ cái ngày mùa đông hôm đó. Một cảnh tượng vừa trang nghiêm nhưng cũng đầy kịch tính, khôi hài, sửng sốt, được đưa tới bởi sự nổi dậy đòi hỏi tự do của kẻ xấu số sau khi đã qua đời. Yêu sách này đã bật ra từ tận đáy mồ của một người đàn bà “tử đạo” bị nghiền nát trong lúc sinh tiền bởi những tập tục đã đặt ra nay bật lên từ lòng chiếc quan tài đóng kín lời kêu gọi tuyệt vọng cho một sự độc lập”.

Nói tới đây, bất thình người bạn tôi ngưng lại, đứng phắt dậy, tiến lại bàn giấy của anh, lôi chiếc ngăn kéo lấy ra một tờ giấy ngả màu vàng vì đã cũ, mở ra, đưa lên môi hôn một lúc thật lâu, rồi nói tiếp: “Đây chính là tờ di chúc của người mẹ thân yêu của tôi. Để tôi đọc cho anh nghe”:

“Tôi ký tên dưới đây là, Anne-Catherine-Geneviève-Mathilde de Croixluce, vợ có hôn thú của De Courcils, khỏe mạnh và minh mẫn cả từ thể xác cho đến tinh thần, xin được biểu lộ ra đây những lời trối trăng sau cùng của tôi”.

“Trước hết tôi xin Trời Đất và sau đó là René, đứa con trai thân yêu của tôi, tha thứ cho hành động mà tôi sẽ thực hiện. Tôi tin chắc rằng con tôi có một tấm lòng rộng lượng để hiểu và tha thứ cho tôi. Suốt đời tôi đã bị đau khổ. Cuộc hôn nhân của tôi trước hết chỉ là một sự tính toán sau đó là sự khinh thị, đè ép, gian dối thường trực bởi chồng tôi”. 

“Tôi tha thứ cho ông ta, nhưng tôi không nợ nần gì ông ta cả”.

“Những đứa con lớn của tôi chẳng một đứa nào yêu thương tôi, chẳng một chút gì xem tôi là mẹ đẻ ra chúng”.

 “Trong suốt thời gian tôi còn sống, tôi đã đối xử với chúng bằng tất cả tình thương của một người mẹ, vì thế nên sau khi tôi chết tôi cũng chẳng còn chút nợ nần nào với chúng nữa. Tình liên hệ máu mủ không thể tồn tại nếu không có được tình yêu mẹ con thiêng liêng. Một đứa con bất nghĩa còn ít có giá trị hơn là một người dưng. “Suốt đời tôi đã run rẩy trước bọn người đàn ông, trước những luật lệ bất công, những thói quen bất nhân, những thành kiến bỉ ổi của họ. Trước Thượng Đế, tôi không còn gì để sợ hãi nữa. Chết đi, tôi gột bỏ được từ trong tôi sự xấu hổ của cái đạo đức giả; tôi dám nói những gì tôi nghĩ, thú thực và kí nhận sự bí mật ẩn kín trong thâm tâm tôi”.

“Vì thế, tôi để lại tất cả tài sản của tôi theo đúng luật lệ đã quy định, ủy nhiệm cho người tôi yêu thương nhất đó là con trai tôi-René”.

“Hai đứa con trai lớn của tôi, cha của chúng là M.de Courcils. René là đứa bé duy nhất do chính ông M.de Bourneval tạo ra. Tôi khẩn cầu vị thầy tối cao của con người và của số mệnh hãy đặt hai cha, con họ vượt ngoài những thành kiến xã hội, và làm cho cả hai thương yêu nhau cho tới khi họ nhắm mắt cũng như yêu thương tôi ngay cả khi tôi nằm trong quan tài”...

Khi chưởng khế dứt lời thì ông M.de Courcils đứng phắt dậy, la lớn: “Đó là một chúc thư của một người điên!”

 Ngay tức khắc M.de Bourneval bước tới, lớn tiếng đáp lại một cách quả quyết:

 - “Tôi, Simon de Bourneval, tuyên bố rằng những gì đã được ghi rõ rệt trong chúc thư hoàn toàn là sự thực. Tôi sẵn sàng đứng ra để minh chứng với bất kì ai, còn nữa, trong dịp này tôi sẽ công bố những lá thư mà tôi hiện đang giữ”.

Thế là M.de Courcils chồm về phía ông Bourval. Ông chồng của mẹ tôi lập bập: “Ông là một kẻ tồi tàn!”. Đối thủ đáp lại bằng một giọng khô sẵng: “Thưa ông, chúng ta cứ hẹn sẽ gặp lại nhau đi. Lẽ ra thì tôi đã phải khinh bỉ mà thách thức ông từ lâu rồi nếu không vì ý muốn của người đàn bà đã suốt đời đau khổ vì ông”.

Dứt lời ông quay phắt lại nói với tôi: “Con là con của ta. Con có muốn theo ba hay không? Ta không có quyền mang con đi, nhưng ba sẽ làm nếu con bằng lòng theo ba”. “Tôi nắm lấy bàn tay của ông không đáp lại và cả hai chúng tôi cùng bước ra khỏi văn phòng vị chưởng khế.

Hai ngày sau thì M.de Courcils qua đời sau một cuộc đấu vũ khí tay đôi với ông M.de Bourneval. Tôi chiều theo ý họ và quyết định nhường lại cho cả hai anh một nửa tài sản mà mẹ tôi đã để lại cho tôi theo tờ chúc thư.

 “Tôi đổi tên họ chính thức theo tên họ của người đàn ông đã tạo ra tôi.  M.de Bourneval, cha ruột của tôi, cách đây 5 năm đã qua đời và cho tới ngày hôm nay tôi vẫn không tài nào khuây khỏa được nỗi buồn thương khi nghĩ tới ông”.

Ðến đây, người bạn tôi đứng lên, bước vài bước, rồi đến trước mặt tôi:

- “Như vậy đó! Tôi phải nói rằng lá chúc thư của mẹ tôi là một trong những việc đẹp đẽ nhất, trung thực nhất, lớn lao nhất mà một người đàn bà có thể thực hiện được. Có phải vậy không ông bạn?”.

Tôi vô cùng xúc động đưa cả hai bàn tay nắm lấy hai tay anh ta, nhìn thẳng vào đôi mắt anh và nói:

- “Quả thật đúng như vậy, thật đúng như vậy, bạn của tôi ơi”.

 TỪ VŨ (phỏng dịch theo một truyện trong Les Contes De La Becasse-Pháp)