Diễn ra trong không khí thân tình, cởi mở, Hội nghị quốc tế giới thiệu văn học Việt Nam đã kết thúc tối 10-1 tại Hà Nội bằng buổi giao lưu văn chương đầy ý nghĩa. Quả như lời của dịch giả Marjorie Evasco đến từ Phi-líp-pin, rằng không ai dịch nổi những gì mình không thích, bấy lâu nay với nghệ thuật sáng tạo và tình yêu với văn học Việt Nam, nhiều dịch giả nước ngoài đã và đang làm nghề vui thích là “chuyên chở” văn học Việt Nam đến với bạn bè quốc tế mà không tính toán vụ lợi.
“Nghề vui thích”
Các dịch giả, nhà văn quốc tế tới tham dự Hội nghị giới thiệu văn học lần này hầu hết là những người thân quen với văn học và người sáng tác văn học ở Việt Nam. Bởi thế mà ngay trong ngày đầu tiên diễn ra Hội nghị, ngoài niềm hân hoan của các tác giả nước chủ nhà về một cuộc hội ngộ đông đảo các nhà văn, nhà thơ và những dịch giả trên thế giới để quảng bá nền văn học của nước nhà cũng như các tác phẩm của mình, thì ở những góc khác là những cái bắt tay, ôm hôn thắm thiết của những “người bạn văn chương”, mà như dịch giả Frank Gerke đến từ Đức nói rằng, ông và nhà văn Nguyễn Quang Sáng nhiều năm nay đã coi nhau là bạn vong niên. Với vị dịch giả đến từ nước Đức này, khi tìm hiểu và dịch những tác phẩm của Nguyễn Quang Sáng sang tiếng Đức, đặc biệt là tiểu thuyết Đất lửa, ông đã được nhà văn đưa đi chơi miền Tây để xem người dân nơi đây ăn, ở, sinh hoạt thế nào. Chuyến đi thực tế ấy theo ông có ý nghĩa hơn gấp bội nhiều ngày nghiên cứu sách vở và giúp ông có vốn sống đủ để chuyển tải trọn vẹn tinh thần tác phẩm, để đưa tới độc giả của nước ông đón nhận một cách nhiệt tình. Và cũng theo quan điểm của dịch giả Frank Gerke, Đất lửa của Nguyễn Quang Sáng là một trong những tiểu thuyết Việt Nam thành công nhất sau khi chiến tranh thế giới lần thứ II kết thúc. Và Đất lửa-một tiểu thuyết về lịch sử Nam bộ, về chiến tranh, về cách mạng, về những khó khăn và xung đột con người đã phải trải qua và đã được khắc phục trong một thời gian nhất định.
 |
| Triển lãm sách văn học Việt trong khuôn khổ hội nghị là dịp để thu hút sự quan tâm của các dịch giả nước ngoài. Ảnh: Nhật Vũ |
Giám đốc Trung tâm William Joiner (Trung tâm nghiên cứu về chiến tranh và những hậu quả xã hội) – Kevin Bowen lại có một “hành trình” khá thú vị với văn học Việt Nam. Cách đây 20 năm, ông cùng với bạn của mình là dịch giả David Hunt từng gặp nhà thơ Vũ Tú Nam và nhà thơ Chính Hữu. Kết quả của cuộc gặp gỡ này là sản phẩm dịch và được xuất bản tại Mỹ có tên: Núi sông và Thơ ca Việt Nam từ chiến tranh. Tiếp nối “hành trình” đến với văn học của Kevin là sự góp mặt của nhiều nhà thơ, nhà văn Việt Nam tới Mỹ và lưu lại nhà ông ở Dochester như nhà thơ Hữu Thỉnh, Nguyễn Quang Thiều, Lê Minh Khuê… Số lần tiếp xúc và gặp gỡ chân tình, cởi mở với các nhà văn, nhà thơ Việt Nam khi họ tới Mỹ, tới Dochester đã khiến cho vợ của ông còn mở một bảo tàng văn học tại Dochester trưng bày các kỉ vật của khách để lại như áo sơ mi của nhà văn Bảo Ninh, đôi giày của nhà thơ Nguyễn Duy… Tới Việt Nam trong những ngày diễn ra Hội nghị, được gặp lại những người bạn cũ, được nghe các bạn trẻ đọc thơ, khiến Kevin nhớ lại thời khắc ông được nghe giọng đọc của Lê Lựu, nghe những âm thanh trầm bổng khi Phạm Tiến Duật đọc thơ Trở về miền thôi thúc (được trích một phần in trong tuyển tập thơ hay của Mỹ), những dấu chân phụ nữ trên những cánh đồng của Lâm Thị Mỹ Dạ, những anh bộ đội qua chuyện của Nguyễn Quang Sáng… Những thời khắc đó làm con người có một lòng nhân ái bao la, mang con người xích gần nhau trong bối cảnh thế giới luôn đe dọa. Từ thời khắc ấy, mỗi người đã thành nhà thơ như một người dân, đó là trách nhiệm của một nhà thơ, những nhà dịch thuật sáng tạo một không gian cho những khoảnh khắc đó và cùng cảm thông chia sẻ.
Một trong những nền văn hóa và văn học có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến văn học Việt thuộc về đất nước Nga – Xô-viết. Có mặt tại Hội nghị, nhà thơ Oleg Bavưnkin – Trưởng ban đối ngoại Hội Nhà văn Nga vẫn giữ những hồi ức về mối liên hệ giữa Hội Nhà văn Nga và Việt Nam, ngay cả khi không còn Hội Nhà văn Liên Xô trước đây nữa. Mỗi khi sang Việt Nam, Hội nhà văn Nga vẫn giữ liên hệ với Trung tâm Ngôn ngữ Văn hóa Đông Tây, thường xuyên mang tặng những tác phẩm văn học Nga mới nhất và có dự kiến cùng nhau xuất bản Tuyển tập Văn học Việt Nam và Tuyển tập Việt Nam - Nga. “Các bạn hạnh phúc hơn chúng tôi vì được nhà nước hỗ trợ - Nhà thơ Oleg Bavưnkin bộc bạch - Trước đây, các bạn đã học tập chúng tôi, còn bây giờ chúng tôi học tập lại kinh nghiệm của các bạn và mong được các bạn giúp đỡ”...
Cơ hội cho văn học Việt ở nước ngoài
Tới Hội nghị quốc tế giới thiệu văn học Việt Nam, GS-TS Ahn Chung Hwan, Đại học Chosun (Hàn Quốc) rất hồ hởi khoe với chúng tôi khi ông đưa ra một bức tranh khá cụ thể và đầy đủ về tình hình dịch văn học Việt Nam ở đất nước ông: Nét đặc biệt nhất là ba kiệt tác của văn học Việt Nam, gồm Ức Trai thi tập của Nguyễn Trãi, Truyện Kiều của Nguyễn Du và Nhật ký trong tù của Hồ Chí Minh đều đã được dịch ra tiếng Hàn. Văn học cổ điển Việt Nam, với một di sản đồ sộ và vô giá, đã được các dịch giả Hàn Quốc quan tâm bởi sự tương đồng khá lớn về mặt ngôn ngữ, tư tưởng và phong cách. Bên cạnh đó là những tác phẩm như Chinh phụ ngâm, Lĩnh nam chích quái, Truyền kỳ mạn lục... còn ít được biết đến với bạn đọc hiện đại ở Việt Nam, thì đều đã được dịch sang tiếng Hàn Quốc và được bạn đọc Hàn Quốc đón nhận. Trong danh mục mà GS Hwan đưa ra, còn có cả những tác phẩm rất mới như Nhật ký Đặng Thuỳ Trâm, Cánh đồng bất tận…
Tuy nhiên, với GS Hwan, “thành tựu” đó cũng quá nhỏ bé so với những gì có thể làm trong việc giới thiệu văn học Việt Nam ở Hàn Quốc. Bởi vậy, GS Hwan đã đưa ra rất nhiều “phương án” cho việc giới thiệu văn học ra thế giới: Thứ nhất là việc tổ chức những hội nghị như thế này, là cơ hội tốt dành cho các dịch giả, những người Việt sống ở nước ngoài, những nhà xuất bản trong và ngoài nước; thứ hai, các nhà làm sách cần tổ chức thực hiện những cuốn sách nhỏ, giới thiệu tóm lược về nền văn học Việt Nam, các tác phẩm chính, những giá trị đặc sắc và riêng biệt của chúng; thứ ba, cần tích cực hơn trong việc đưa các tác giả Việt Nam ra nước ngoài giao lưu. Những nền văn học như Áo, Hà Lan đã được biết đến rộng rãi ở châu Âu nhờ phần lớn vào cách làm này. Bên cạnh đó, cũng rất nên mời các nhà văn nước ngoài đến Việt Nam. Những chuyến tham quan, trao đổi sáng tác như vậy sẽ tạo hiệu quả tốt cho việc giao lưu văn hóa, văn học…
Nhà văn, dịch giả Henmuth A Niederle – Phó chủ tịch Hội văn học Áo lại thẳng thắn cho rằng, quá trình quảng bá văn học Việt Nam ra nước ngoài còn rất hạn chế. Không riêng ở Áo mà nhiều nước phát triển, Chính phủ đều có những chính sách hỗ trợ tích cực, nhằm thúc đẩy quá trình sáng tác và quảng bá văn học ra nước ngoài. Cụ thể là hỗ trợ các tác giả trong việc in ấn, xuất bản, giới thiệu sách; Cung cấp các suất học bổng cho những nhà văn, đặc biệt là các suất học bổng cho nhà văn nước ngoài; Đặt hàng dịch giả nước ngoài dịch các tác phẩm văn học trao đổi giữa các nước… đây là những mô hình phát triển mạnh ở Đan Mạch, Thụy Điển, Đức. Việt Nam cần học tập kinh nghiệm từ các quốc gia này, đặc biệt là hình thức quảng bá văn học ra nước ngoài. Nhưng điều quan trọng nhất không phải là Việt Nam học được gì và học như thế nào, mà câu hỏi lớn hơn đó là những nhà lãnh đạo sẽ dành sự quan tâm như thế nào đối với nền văn học nước nhà. Chính phủ sẽ quyết định đầu tư bao nhiêu tiền; dịch bao nhiêu tác phẩm trong giai đoạn cụ thể nào; đặc biệt là việc phá bỏ rào cản kiểm duyệt xuất bản… Nếu không làm được điều này thì những cuộc hội thảo như thế này sẽ không mang lại kết quả. Dịch giả Henmuth A Niederle cũng cho biết, trước khi đến Việt Nam, tôi chưa có dự định gì với các bạn, nhưng qua Hội nghị, tôi nhận thấy Chính phủ các bạn có sự quan tâm đặc biệt dành cho việc quảng bá văn học Việt Nam ra nước ngoài, đây là một tín hiệu vui. Sau khi về nước, chúng tôi sẽ liên hệ với một số nhà xuất bản để xuất bản một số truyện ngắn, tiểu thuyết, thơ thời kỳ Lý Trần… góp phần quảng bá văn học Việt Nam tại Áo.
Ngoài những tâm huyết của các dịch giả nước ngoài đối với văn học Việt Nam thông qua các hứa hẹn dịch thuật các tác phẩm, những khuyến nghị xác thực về phương cách đưa văn học Việt Nam ra thế giới, thì trong khuôn khổ Hội nghị một lễ kí kết hợp tác dịch văn học Việt Nam đã diễn ra trong sự mong đợi của các đại biểu và dịch giả. Đó là các kí kết hợp tác với Trung tâm William Joiner (Mỹ), Ủy ban đoàn kết hữu nghị Ấn Độ - Việt Nam, Hội Nhà văn Lào, Hội Nhà văn Nga, Tạp chí Nhật ký (Hung-ga-ri), Nhà xuất bản Aria (Phi-líp-pin), Nhà xuất bản Tranan (Thụy Điển), dịch giả Chúc Ngưỡng Tu, dịch giả Dashtvel (Mông Cổ), dịch giả Ahn Kyong Hwan (Hàn Quốc).
VƯƠNG HÀ