Theo Quyết định số 2244/QĐ-BVHTTDL ngày 22-6-2009 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Nhà lao thiếu nhi tại phường 9, thành phố Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng chính thức được xếp hạng là di tích lịch sử quốc gia. Điều đáng nói là, sau khi được xếp hạng thì nơi đây vẫn là xưởng dệt may xuất khẩu kín cổng cao tường, không mấy người dân hay du khách được đặt chân tới.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước tại miền Nam, kẻ thù đã lập ra rất nhiều nhà lao để giam giữ những chiến sĩ cách mạng kiên trung như: Nhà lao Chí Hòa, Côn Đảo, Phú Quốc, Tam Hiệp, Hội An, Kho Đạn, Đà Lạt… Trong số ấy chỉ có một nhà lao là giam giữ những người tù chính trị vị thành niên, đó là Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt. Nằm trên ngọn đồi Chi Lăng, thành phố Đà Lạt (nay thuộc phường 9, Thành phố Đà Lạt) được đế quốc Mỹ và ngụy xây dựng từ năm 1971, nơi đây đã từng giam giữ và tra tấn có lúc lên đến hơn 600 thiếu niên yêu nước. Hầu hết các chiến sĩ thiếu nhi của nhà lao đều chỉ mới ở độ tuổi vị thành niên 11-15, trong đó có một số đã đến tuổi 16, 17.
Nhằm đánh lừa dư luận, kẻ thù đã gắn cho một cái tên hết sức mị dân là “Trung tâm giáo huấn thiếu nhi Đà Lạt” đặt dưới sự giám sát trực tiếp của Tổng Nha cảnh sát Sài Gòn, nhưng thực chất bên trong là một nhà tù đế quốc chính hiệu. Nhà lao có tất cả 8 phòng giam lớn, trong đó 6 phòng nam và 2 phòng nữ; mỗi khu vực có một sân riêng rộng hơn 100m2, toàn nhà lao có 3 dãy xà lim, mỗi dãy có 4 phòng, mỗi phòng rộng khoảng 6m2. Dưới mỗi gian xà lim địch cho xây dựng hệ thống nước ngầm nhằm phun nước làm lạnh các phòng giam khi tra tấn các chiến sĩ trẻ tuổi của ta. Dù bị đối xử, tra tấn rất dã man nhưng hầu hết các chiến sĩ nhỏ bị giam cầm tại đây đều một lòng kiên trung với Đảng, với cách mạng. Vào tháng 6-1973, trước khí thế cách mạng dâng cao trên toàn miền Nam, Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt cùng nhiều ngục tù đế quốc khác ở miền Nam phải ngưng hoạt động tội ác.
Hiện nay Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt là một trong những di tích lịch sử quý hiếm đại diện cho phong trào đấu tranh của thanh, thiếu niên yêu nước còn lại của Tây Nguyên, cũng như trong cả nước.
Lẽ ra, Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt phải được trân trọng như một di tích lịch sử của phong trào cách mạng miền Nam sau ngày hòa bình lập lại. Tuy nhiên, phải đến tháng 6-2009 nơi đây mới được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ra quyết định công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia. Thế nhưng, gần đây địa điểm này đã được người ta mang cho Công ty TNHH Dệt may Rạng Đông thuê làm xưởng sản xuất áo len xuất khẩu. Số ít diện tích còn lại được dùng làm Bệnh xá quân y (H32).
Qua tìm hiểu chúng tôi được biết, sau khi miền Nam được giải phóng, nhiều chiến sĩ trẻ của Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt tiếp tục được học hành, nhiều người giữ chức vụ quan trọng của tỉnh và Trung ương. Như, ông Huỳnh Đức Hòa, hiện là Phó bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng; Thượng tá Nguyễn Đức Nghĩa, Giám đốc Công an thành phố Đà Lạt... Trao đổi với chúng tôi, ông Đinh Bá Quang, Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng khẳng định: Hiện nay Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt vẫn đang được cơ quan chủ quản cho tư nhân thuê làm nơi sản xuất áo len.
Ông Mai Thanh Minh (tức Mai Bốn), hiện đang là Phó giám đốc Sở Tư pháp Lâm Đồng, một trong 6 chiến sĩ từng tự mổ bụng để phản đối sự đàn áp của bọn đế quốc, ngụy quân, say sưa kể về những ngày tháng lịch sử khốc liệt trong nhà lao. Ông nói, nơi đây từ lâu phải được đưa vào giữ gìn và có thể làm điểm dừng chân tham quan, giáo dục truyền thống cho du khách thập phương khi đến Đà Lạt cũng như cho nhân dân tại địa phương này, chứ không thể là nơi để sản xuất kinh doanh được. Cũng theo ông, khôi phục lại di tích này chẳng có gì khó ngoài sự đồng lòng quyết tâm của chính quyền và ngành chức năng địa phương. Trong số 600 cựu tù thiếu nhi ngày ấy, hôm nay kẻ còn, người mất, nhưng tâm tư của hầu hết mọi người đều muốn khôi phục lại di tích in dấu một thời hào hùng này.
Ông Đặng Ngọc Chúng, phường 9, thành phố Đà Lạt, một cựu tù nhà lao thiếu nhi năm xưa cũng trăn trở: “Hằng ngày đi về, qua lại thấy nhà lao được dùng làm nơi sản xuất mà thấy chạnh lòng. Mong muốn của tôi là các cơ quan chức năng của địa phương sớm có kế hoạch tu sửa lại nhà lao theo nguyên mẫu để cho du khách cũng như người dân đến tham quan”.
MINH ĐỨC